Written by
C. Lalthlamuana

Sawrkar hna hi

Tunlaia kan zirlai tam ber hian eizawnna atan sawrkar hnathawh hi kan la thlang ber niin a lang. Sorkar hna hi belhchianna tak tak leh kan thawh awm a ni em tih pawh ngaihtuah lem lo hian kan pawng zuam ngawt zel chu a ni a. Ti fuha din chhuahpui ta an awm a, ti fuh lo leh chhiatpui pawh an awm a, sorkar hna hi engnge a nih chiah hriat chian a
ṭul ta khawp mai.

Tun hma kum 60 vel liam taa sorkar hnathawkte dinhmun kha han thlir chuan dinhmun awhawm tak a ni awm e. Khawchhiar te, zirtirtu te, CA te leh sipaia ṭangte kha sorkar hnathawk langsar deuhte an ni mai a. Khaw tinah mite zah leh ngaihsan an hlawh a ni. Khang hun laia sorkar hnathawkte kha tunlaia officer lian dinhmun ai hian a awhawm zawk mah awm e.

Hun a lo kal zel a, sorkar hna chi hrang hrang pawh a lo pung ve zel a. Tun hma te ang em khan sorkar hna hi awhawmin lang tawh lo mah se mipuite hi sorkar behchhana nung kan la ni tlat a, sorkar hna hi ngaihhniam mai theih a la ni lo.

Miten sorkar hna thawh an chak chhan ber hi kawng tam tak a awm thei ang. Hnathawh tur ngaihtuah chawp ngai loa hahdam tea thla tina sum lo hawng ṭhin vang te hian a ni awm e. Sorkar hna hi nuamsa taka thawh liam mai mai theih niin kan hmu a, he ngaihdan hi inawpna (administration) fel tawk loin a hrin chhuah a ni; sorkar hna thawh dan tur pangngai a ni hauh lo.

Sorkar hna hi han luhchilh chuan hnathawh chakawm tak nia kan ngaih ang hi chu a ni lem lo. Sorkar hnathawk a lian ber aṭanga a te ber thleng hian inzawt ta ila, sorkar hnaa lungawi ta hliah hliah hi sawi tur an tam lo maithei. Indian Penal Code (IPC) chuan sorkar hnathawkte hi 'public servant' a tihte hi an ni. Sorkar hna pawh hi public service tia hriat lar a ni a, chu chu a mawi zawngin sawi ta ila 'mipui rawngbawltu' kan ti ang. Rawngbawltu dinhmun hi khawtlang leh kohhranah pawh ni se hnathawh chakawm tak anga lang zuam sual awl tak si a ni duh khawp mai. Mite tana inpekna thinlung pu chunga thawh chi a ni. Kohhranah pawh hian inpekna rilru pu tak tak lo rawngbawltu chuan rel an kai thuai ṭhin.

Sorkar hnathawkte hi zalen ta luaah miten an ngai ṭhin a, sorkar hnathawkte ngei pawhin chu chu kan in hriat dan a ni bawk. Mahse hei hi ngaihdan dik lo tak a ni. Sorkar hnathawkte vawngtu dan (conduct rules) fel tak a awm a, chumi piah lamah chuan zalenna a tam lo hle. Sorkar hian dan ang takin thikthu han tichhe deuh phei se chuan buaina tawk rap rap tur hi kan awm ṭeuh ang. Duh lam hawi zawng zawnga thlasik mau puah ve ngawt hi sorkar hnathawkte tih tur a ni lo. India danpuiin duhzawng sawi theihna min pekte hi sorkar hnathawkte hi chuan a famkimin kan chang ve phak lo a, thil sawi turah fimkhur a ngai fo ṭhin.

Politics thilah pawh sorkar hnathawkte dinhmun hi chep tak mai a ni. Politics hi tumahin kan malmak thei lo a, mahse sorkar hnathawkte tan chuan political party ṭan lam neia khawsak hi dan bawhchhiatna langsar tak a ni. Inthlan laia ṭan lam lo sawi mawi ve vakte hi a awl viau a, mahse chutiang hun chu sorkar hnathawkte tan chuan fimkhur hun lai a ni. Kan tih tur dik tak chu khua leh tui kan nihna anga vote thlak mai hi a mi.

Sorkar hnathawh tichakawm lo bertu langsar tak pakhat chu insawn kual ngai ṭhin hi a ni. Transfer loh chi hna te lah hi hna awhawm mang lo, kaisanna tlem lam chi a ni deuh vek mai si. Mahni in leh lo pawh luah lum hman loin sorkar hnthawk tam tak chu kan insawn kual deuh reng a ni ber.

Sum leh pai lamah nise sorkar hnathawk mahni hlawh kham elawl hi sawi tur an vang khawp mai. Nei hlei lo nghei hlei lo an tih fiamthu ang deuh hi kan ni ber mai. Mi neih ang neih ve zel tumte tan phei chuan sorkar hna hi thawh chi pawh a ni meuh lo e. Sorkar hnathawk chuan CCS (Conduct) Rules 1964 leh CCS (CCA) Rules 1965 te hi hre bel hle tura ngaih an ni. Chuti chung chuan officer chin, thil hre tura ngaihte pawh hian he dan hi an hre tawk lo hle tih Vigilance Department hotuten an sawi ṭhin.

Sorkar hnathawkte hian khawih chet theih loh chi bungrua Rs. 10000/- man aia sang reng reng neih kan tum chuan Annual Property Return form hmangin sorkarah kan hriattir vek a ngai a. Sorkarah report kan pek ngam loh chuan kan thil neih dan a felhlel tihna a ni. Chutiang thil kan neih chu neih kan duh thu leh neih phalna dil ngai chi te a la awm cheu zu nia!

Kan han tarlan tak aṭang hian sorkar hna kalphung leh sorkar hnathawkte dinhmun engemaw chen chu kan hre thei ang a. Mi tam takin sorkar hna ringawt kan beisei te pawh hi inngaihtuah chian a ṭul ta viauin a lang. Sorkar hna hi hlawkna ringawt atana thawh tum tan chuan sorkar hnain a tum (spirit) an thawk chhuak ngai dawn lo a, chu chu ram leh mipuiin lang lo ruamah an lo tuar bawk ṭhin. Chuvangin, sorkar hna hi i thawh awm a ni em tih i lo inngaihtuah dawn nia.

- C. Lalthlamuana