Written by
Dr. Zawmsanga Sailo

Thih mai hi an duhthlan a ni bik lo asin

Damchhan la nei leh damloh chhan tur neia inhre lem lo apiangte chuan la nun ve zel hi kan duh ṭhin a. Nung zel turin theih tawp pawh kan chhuah a, sum sen a
ṭul pawhin neihlungkhawnga inenkawl pawh kan hreh lo. Kan hmangaihte phei chu beisei tur dang reng reng a awm tawh loh hnuah an marphu chauh tal pawhin min la dampui se tih hi kan thlahlel ngawih ngawih ṭhin. Damchhan neia nun emaw, nung ve hrim hrim thei tura nun harsatna tawk lo nih man hi a hrethiamtu chuan a man pek theih nisela an va pe huai ngam dawn em!

Chutiang a nih si chuan thih mai thlangtute nun hrehawm turzia leh rapthlak turzia chu sawi thiam phak pawh a ni lo hial ang. A nihna takah chuan damchhan tur nei lova inhriate hian thihchhan pawh an nei lo tak meuh asin. Theih nise dam ve zel hi an duh a, a khelh pawh an khel ve nasa rawh e. Hengte hi mitin hian hriatsak a, khawngaihna leh lainatna nena thlir tur kan ni zawk em em a ni.

Kum sawm chuang erhawrh mahni intihhlum venna leh intihlumte chung-chang chhuina ka phak ang tawka ka lo kalpui ve tawhnaah hian mite rilru puthmang leh thlir dan dik lo ka hmuh avanga mittui tla leh hnukulh chunga thu ka sawi changte hi a tam ve ta em em mai. He mi chungchanga kohhranho hriatna khingbai lutukte hian hmangaihtute thinlung fei anga a chhunnatte hi engzat tak awm tawh ang maw le?

Thihna dang ang bawkin he thihna hi dan zawh rual a ni lo. Hmangaihtu thinlungah chuan thihna ṭha reng a awm lova, thihna hi a ṭha lo vek mai bawk. Chu thihnaah chuan thihna ṭha lo bik, mite diriam thihna tuartu han nih ngat phei chu a raptlak leh zual a, mahni chanah han inbel ila a na ngawih ngawih a, chuti chung chuan tunge deusawhna ang hial thute hi la sawi duh cheu ang i le?

Mahni intihhlum avanga thihna hi tu chungah pawh tla thei a ni a, kan chhungkuaah pawh kan tawk lovang tih a sawi theih loh. Thil chhia hi mite chunga thleng tura kan ngaih laiin kan chungah pawh a thleng thei reng tih hre chunga heng thilte hi kan ngaihvena kan zirchian a ṭul zual tawh hle a ni. Chhungkaw ṭhenkhat chuan mahni intihlum duh turte rilru puthmangte kan ngaihtuah loh lutuk avang hian barakhaih ang mai hun kan tawh chang hi a awm ṭhin. Tin, heng avanga thihna kan tawh hun hi a awm theih fo avangin bangbo lutuk lova kan awm theihna tura kan inzir fin hi a ṭul hle bawk.

Nikum 2015 chhunga NeLiCS-in mahni intihlum leh intihhlum duhna rilru pu a hmachhawnte aṭanga a recorded dan tlem a zawng han thlir ta ila, heta ṭang hian mahni intihhlum duh natna hi a nep lo hle a ni tih kan hmu thei ang. Chutihrualin, mahni intihlum leh intihhlum duhte avanga kawikhat pawh kal lo leh khawkhat pawh kalphah lo, nunna chhan nana cheng za em pawh seng lote leh mahni tapchhak zawl
aṭanga hriat phak china tehna hrui lo zam ve ngawt zelte hian an ṭhuthmun ṭhahnem ngaihnaah hian thu dik hrethiam thei turin lo insum se ka duh hle. IASP doctor rualten, “Mahni intihhlum chungchang media a thehdarh hian intihhlumna a tipung lo” an tihte hi hmuhhmaih lo khawpa bihchiangtu kan va mamawh em. Zir thiamna a ni emaw, chhiar hriatna a ni emaw, thu mai ni lova a taka thawh pawimawh zia hi ka sawi duh chu a ni.

NeLiCS-in kum 2015 January aṭanga December thla thlenga Mizoram chhunga mahni intihlum a recorded-ah chuan mi 92 intihhlumna hrang hranga mahni inthat an awm. Chung zinga 78 te chu hrui hmanga inawkhlum an ni a, a bak zawng chu hmanraw dang danga inthat an ni. Heng mahni inthatte hi kum 40 hnuai lam deuh vek an ni a, kum 15 - 30 inkar tam berin 69 an ni. Heng zinga upa ber chu kum 64 a niin, a naupang ber chu kum 12 a ni thung. Heng mite intihhlum chhan lian ber chu a chhan hriat loh a ni tlat thunga, ruihtheih thil leh chhungkaw boruak ṭha lo a tam hle bawk.

Mahni intihhlum duhna nei an chhungten min koh leh anmahnin min biate zingah pawh kum 15 - 30 inkar an tam lawrlak a, chung mite intihhlum duh nachhan langsar ber leh bulpui chu rilru natna (depression) vang a ni a, (hei hi a chunga intihhlum chhan hriat lohho pawh khi an nih ngei a rinawm) he mi kaihhnawihah hian chhan hrang hrang sawi tur a awm thei. Heng bakah hian chhungkaw boruak hrehawm vang te, rualawh luat vang te, nulat tlangval inngaihzawnna kawnga harsatna vang te, bawrhsawm vang te, eizawnna kawnga hlawhchham lutuk vang te leh ruihtheih thilin a tihbuai vangte a ni tlangpui.

Heng a chunga kan han tarlan takte hi a rintlak ber e kan ti hauh lova, hrilhhriat leh tawnhriat kan neih angin kan tilang ve duh mai a ni. He lam buaipuitu bik tak hi kan la neih loh avangin ṭhahnemngaih thuah mite bengvar nan kan han puang ve leh mai thin a ni e. Tin, police lamah pawh data dik tak siam turin hriattirna a lut kim lo hle tih hi haider luih fo loh tur a ni a, anmahni ngei pawhin ka hnen ngeiah an hriat kim loh tur zia hi an sawi.

Sorkarin official-a a record tir kan nih loh avangin police record chu official record anga hman tur kan neih awmchhun chu a ni mai a; mahse, ram dinhmun tak tak hriatna tur a tana hmanah erawh tehkhawng a tling chuang lo. Engpawhnise, he mi lama data rintlak nei tura mawhphur tak taktu kan neih hi a pawimawh tih kan hriat a ṭul.

Thih mai an duhthlanna ni bik lote thih leh mai thinna chungchangah hian zofate hian thudik sawi tura ngawih chuh lova, thudik lo sawi lo tura ngawih chuh zawk nachang kan hriat a pawimawh hle. ‘Kan huntawng zingah khawkhawm a pawi ber mai’ tih hla ang mai a mahni intihhlum natna avanga thihna lo thleng chamchiah hian mimal, chhungkua leh ram, kohhran thleng pawhin kan
ṭhanharh a hun tak zet.

Mi tam tak chuan, “Chhan tur ka la awm e” tiin an au a,chhantu ngaiin an van ruai ruai a sin. Chhan ngaite chhan tum si lova, chhan theih an nih tawh loh hnu a diriam leh deusawh zui fotute hian heng mite hi van kawtthlerah thlamuangin kan hmu ngam bik ang em le? He natna mak leh danglam tak avang hian ‘ thih mai an duhthlanna ni bik hauh loten’ thlanmualah vungthar an chhuah zel tih i hre mawlh ang u.

- Dr. Zawmsanga Sailo