Written by
K.L. Rochama
President FLAM

India Independence ṭobul

August 15 zing dar 9:00 A.M ah India Hnam Puanzar pawt pharhin India Independence champha vawi 69-na chu A.R. Lammualah lawm a ni leh dawn ta a. Sipai, Police leh Sikul naupangin Hnam Puanzar hi chibai an buk dawn a ni. Sikul naupang leh Sawrkar hnathawk 'tihluihnaa' kalte leh Ruling Party Minister leh MLA te bak chu hawkdak zual mi tlemte chauh Lammualah hian an kal ang. Minister leh MLA te hi Sawrkar chelhtu an nih loh hunah chuan Independence Day lawmnaah an hmel hmuh tur a awm leh tawh lo ang. Chutiang bawkin Sawrkar Officer lian te pawh an pension hnuah chuan an hmel hmuh tur a awm leh tawh bawk lovang.

Zofaten heti taka kan ram Independence Day ngaihhlutna chang kan hre lo hi Independence ṭobul kan hriat loh vang a ni thei em? Kumpinu sawrkar awpbehna aṭanga zalen duhna rilru hi India ram hruaitute aṭanga chhuak a ni lo. Kan ngaihsan em em Sap rama Evangelical Kristian hruaituten Bible zirtirna hmanga an rawn tuh a ni tiin bul i han ṭan teh ang.

A.D 1600 ah Kumpinu sawrkarin British East India Company a din a. East India Company hi kum 180 chhung zet chu mi pamham (corrupt), India mipui rahbeh tum tlatten an enkawl a. An tum ber chu India mipuite chu engmah sawiselna chang hre lova a mawl thei ang bera awpbeh a, an hnen aṭanga a tam thei ang ber chhiah lak a ni. Hei vang hian India mipui tan zirna sikul din pawh an phal ngai lo a ni. Mahse, “Salte hnena chhuahna (zalenna) thu puang tur leh awpbehte hnena chhuahtirna thu puang tura” Pathianin a tirh Nazareth Tlangval thu hi miin hnial thin mahse a tawpah an heh a hil leh tlat ṭhin a ni (Lk.4:18).

Charles Grant-a chuan Kumpinu sawrkarin East India Company hmanga dik lo taka India mipui a awpbet hi a vei em em a. 1792 ah “Observations on the State of Society among the Asiatic subjects of Great Britain particularly with respect to morals and on the means of improving it” tih lehkhabu a ziak a. A lehkhabuah hian Grant-a chuan, “mi zawng zawng chhandam hi Pathian thiltum a ni a, chung zingah chuan India mite pawh hi an tel a ni.” Tiin a ziak a. Grant-a lehkhabu tlawhchhan hian William Wilberforce M.P, Evangelical Group, Clapham Chairman ni bawk chuan 1813 ah British Parliament-ah India mipui hi East India Company-a mi 'corrupt' tak takte kut
aṭang leh retheihna leh puithuna atthlak lak aṭanga 'chhanchhuah' an ṭulzia ṭhahnemngai takin a sawi a. A hnu 1833 ah T.B. Macaulay, M.P chuan Grant-a lehkhabu tlawhchhan bawk hian Kumpinu kut aṭanga India ram zalentir a ṭulzia thiam takin British Parliament-ah a sawi ve leh a. Macaulay-a thusawi hian Parliament member-te bakah mi tam tak rilru a khawih hle a.

A makpa, Historian ropui, Sir Charles Edward Trevelyan chuan “On the Education of the people of India: 1838" tih lehkhabu a ziakah “India mite (natives) hian Independence an hmu tur a ni” tiin a ziak hial a. Grant-a fapa Charles Grant Jr chuan a pa hnung zuiin British Parliament-ah M.P a rawn ni a, East India Company-ah Chairman a rawn ni bawk a. Chubakah Company inrelbawl dan tur duangtu, Board Chairman atan thlan a ni bawk.

East India Company hian India mite tan zirna Sikul/ College hawn an remti tlat lova, Grant Jr hian a M.P pui Macaulay-a chu phungbawma sawmin India mipuiten zirna an mamawhzia Parliament-ah an auchhuahpui a. Macaulay-a hi Secretary for the Indian Board a ni a. “The best cure for darkness is introduction of light” tih thupuia hmangin India mipuite chhanchhuahna atan Education hi hmanraw pawimawh a nihzia Parliament-ah a auchhuahpui a. Macaulay-a thusawi avang hian Kumpinu sawrkar chuan East India Company kutah Sikul/ College dinna tur pawisa a pe ta a ni.

India naupangte hi eng
ṭawngin nge zirtir tur tih chung­changah ngaihdan hrang hrang a awm a. Hetih hunlai hian India sawrkar Official Language chu Persian a ni a. Mipui tam berin an hman chu Arabic a ni thung a. India ram hruaitu tam takte chuan an sakhaw lehkhabu ziahna Sanskrit hmanga zirtir an duh a. Macaulay-a leh Grant-a te chuan 'Medium of Instruction' atan English hman ṭha berin an hria a. India rama Social Reformer hmasa Raja Ram Mohan Roy chuan rinloh takin Medium of Instruction atan English hman ṭhaa a hriat thu a rawn sawi chhuak ve a. Hetih hun laia Governor General Lord William Bentinck-a leh William Carey-a te chuan Hindu mipui rilru hliam an hlauh avang nimaw, English hi Medium of Instruction atan an sawimawi ngai lova.

Cary-an 1818-a Serampore-a zirna hmun a hawn pawh khan 'Vernacular' a zirtir turin a ti a. Mahse, Macaulay-a leh Grant-a ten Medium of Instruction atan English hman ni rawh se an tih hnuah chuan Lord Bentinck leh Carey-a te pawh hian lawm takin an thlawp ve ta a ni.

Evangelical hruaitute hmalakna avanga India ramah zirna Sikul/ College hawn theih a nih tak avang leh Medium of Instruction atan English hman theih a nih tak avangin Sap rama mithiam, Mission hna ngai pawimawh te chu India ramah an lo lut ta a. Scot Tlangval Alexander Duff-a chuan Calcutta-ah “Scottish Church College” a din a. Wilson-an Bombay-ah Wilson College a din a. Calcutta-a Fort William College-ah pawh English ngaih pawimawh lehzual a lo ni ta bawk a. 1854 ah chuan Macaulay-an “Education Despatch” an tih hmangin University din phalna a lo pe ta a ni.

India rama Hindu leh Mosol­man naupangten zalen taka lehkha anlo zir theih tak avang hian Subhas Chandra Bose te, Surendranath Banerjee te chuan Indian Civil Service-ah an inziak tling thei ta hial a. India-in zalenna a sualnaah sulsutu pawimawh tak an lo ni ta a ni.

India nula leh tlangvalten sap-
ṭawng an lo thiam tak avangin khawvel ram hrang hrangin anmahni awpbettute lak aṭanga zalenna an sual chhuah dante an lo chhiar thei ta a. Hei hian Kumpinu sawrkar awpbehna
aṭanga zalenna sual turin huaisenna a pe a. 1857 ah chuan India sipai te chuan Kumpinu sipai an lo bei ngam ta a. Zalenna chu sualchhuak nghal mai lo mahse Sap rama Evangelical Kristian Hruaituten 'saltang chhuah dar' an rawn vuak chu India hruaitute hian an vaw zui zel ta a. Siamtu remruat a ni ange, August ni 15,1947 ah chuan Kumpinu sawrkar chuan phal takin India chu a lo indan ta a ni.

Tunah hian Parliament leh State Assembly-ah 'Kristian' MP leh MLA engemaw zat kan nei a. Heng Kristian M.P leh MLA leh Kohhran Hruaitute hi Wilberforce-a te, Charles Grant-a te, Macaulay-a te angin Corruptionin a delhbeh tlat, an dikna leh chanvo ban phak lo, sawipuitu pawh nei lo, miretheite chhanchhuak turin engtikah nge an au chhuah ve ang aw? Kristiante hi zai a, lam a, tlawr taka thu sawi ringawt tur kan ni lo. Dikna tana tuar huama thil dik lo lailang a, siamṭhatna hna thawk tura Pathian hna thawhpuitu kan ni. Ngawih huna ṭawng inchuh, au chhuah a
ṭul huna ngawi tlatte hi sualna ti punluntu an ni.

Sap incheina mawi leh ropui ber berte hlip a, hrenpereng kaih a, saruaka India zalenna atana a nunna hlantu Mahatma Gandhi hi vawiinah hian i hre reng ang u.

- K.L.Rochama

President FLAM