Written by
- Dr. Mahminga Sailo Waggin’ Tails
Bawngkawn
Tihdam theih loh aiin inven a tha zawk! (World Rabies Day pual)
Mizote hian ui-a- hri nihphung leh a veiten an tawrh dan kan hre nual tawhin, sorkar department leh mi thiamte thu leh hla atang pawn natna tihbaiawm tak a nih thu te, he natna vei tawhte enkawl dam beisei a bo mai bakah natna vei mekte enkawl a buaithlak thu te nen an hre tawh ṭhin.
Natna finfiah leh hriat chianna kawngah hmanrua kan nei ṭha tawk lo a, natna vei chhinchhiah kawnga kan la hnufual deuh avang te leh ui-a-hri vei awma rinhlelh pawh finfiah a nih hmaa hlauhthawn vanga vuak hlum mai te an ni ṭhin. A tlangpuiin ui-a-hri rinhlelh kai te hi thingtlang lam leh ramsa nena inhnim hnai te an nih bawk avangin, ui seh hliam tam viau mah se, Mizoramah hian ui a hri hi chiang faka vei tih erawh chhinchhiah a la awm lem lo. Tin, ui tam zawk chu ui-a-hri danna pek an ni.
Ui-a-hri leh Covid-19
Ranvulh emaw ramsa aṭanga mihringin natna kan kai theih (zonotic disease) an ni ve ve nachungin, ui-a-hri erawh natna upa tawh tak, enkawl dam theih loh a nih laiin, invenna erawh sorkar leh mimal Veterinary Hospital/ Clinic-ah te a awm vek tawh a. Tin, Veterinary ni pawimawh bik, World Veterinary Day, World Rabies Day denchhenin a thlawna hridanna pek ṭhin a ni bawk. Chuvangin, natna ṭihbaiawm tak ni mah se, hridanna hmanga thunun theih a nihna hi kan vanneihna a ni thung.
Ui-a-hri kara Covid-19 sawilan hram a ṭul chhan chu, hliam tuar miah lova kai theih a nihna leh, in kai chhawn awlsam em em a nih laiin, hridanna a la awm tlat lo hi a ni. Tin, Covid-19 hridanna hi awm ta pawh ni teh reng se, eng ang taka ṭha leh natna dona kawnga ṭangkai a nih erawh hunin a la hril chho dawn chauh a ni. Ui seh zawng zawngin ui-a-hri an thehdarh loh vang ringawta ui seh kan namnul ngam ngawt lo ang deuh hian, covid-19 laka him tur chuan mimal leh chhungkaw tin hi kan fimkhur zel a tul hle a ni.
Ui seh!
Chhungkaw tam zawk hian ui kan vulh a, ui seh laka kan him tlanna tur sawi tel zel a ṭul.
Mizoramah tuk tin deuhthaw hian mi 4/5 tal ui seh hliam tuar awm anga chhut a ni. Vanneihthlak takin, mihring sehtu tam zawk hi ui-a-hridanna pek an nih avang erawhin ui-a-hri hi a darh lem lo a nih hi.
1. Ui vulhtute mawhphurhna
Mihringin ui-a-hri an kai tawh za zela 95 aia tam zawk hi ui seh aṭanga kai an nih avangin, ui seh hi palzam theih a ni lo. Kan ranvulh an ni a, mi pawi an sawi chuan a neitute mawh a nihna lai a awm. Chuvangin, kan ui chu kan thunun ngei tur a ni. Tihpalh thil thua mi an seh hlauh chuan, ui-a-hridanna kan lak tawh changchawia a pawr zawk emaw thiam chang zawk nih tum loh tawp tur a ni. Ui-a-hridanna hian ui seh zawng zawng a veng lo; ui-a-hri lakah chauh a ni a ven ni.
India danpui chang 289 hian a tarlang chiang viau mai a. Ṭhenawm khawveng tana hnawksak leh harsatna thlen thei chu hrem theih an ni a.
Uiin mi a seh chuan hliam an tuar a, ui hlau mi an nih leh zel phei chuan rilru thlabar leh hlauthawng takin an awm thei. Ui vulhtu kan nih chuan mawhphurhna pawh hlenchhuah ngam a ṭul.
Mizo hnam dan, the Mizoram Gazette, Extra Ordinary, Vol. XXXIV, 6.4.2005, S.E. 1927, Issue No. 66, Chang 175-ah, uiin mihring emaw ran dang a seh chungchanga a neitu mawhphurhna leh a ṭul anga an insenso dan tur chiang taka tarlan a ni.
2. Nu leh pate mawhphurhna
Hriselna kawnga khawvel puma thawktu leh thuneitu lian ber WHO-in a tarlan dan chuan, India rama ui-a-hri vei tawh mi zaa 40-60 zet te hi naupang kum 5-15 inkar an ni a. Naupang te hian ui an hmuh chuan, chhaih emaw chula han fiam vel an tum ṭhin a, rin loh deuhin uiin a seh mai ṭhin. Hei tak hi nu leh pate hian kan fate laka kan mawhphurhna a tichiang viau awm e. Kan ṭhiante leh chhungte ui ngei pawh ni se, naupangin an fiam emaw an khawih theiha an awm a nih chuan thlahthlam miah loh tur a ni.
3. Tawngpawng hlauh ngawt a him loh angin nel sual an awl
Ui mizia zirtute chuan ti hian an sawi ṭhin. “Ui hian an chenna leh a vel chhinchhiaha an venhim ṭhin avangin, an awmna aṭanga tlanchhia anga kan lan hian, anmahni hlauva tlan chhia ni turah min ngai fo va, huai zawk niah inngaiin an phur sauh tawh ṭhin. Hei vang hian, rin leh beisei loh deuhin uiin min bei chiam thei,” tiin. Ui hlau mi tan pawh tlan thut emaw chet thut a him lo thei a ni.
Uiin a seh che chuan
1. Sahbawn nen tui thianghlima hliam chu silfai tur a ni. Sahbawn a awm loh pawn tui thianghlima minute 10-15 tal hliam sil hian, ui a hri emaw natna hrik dang, taksa lut tur tibuaiin a that chimit thei. Ui seh hliam silfai hi khawvel pumin hliam enkawlna hmasa ber atana him leh ṭha tawka an pawm tlan a ni.
2. Tuia silfai hnuah, pem thar damdawi Betadine/ Povidine emaw spirit kan tih mai 70% ethyl alcohol/ ethanol hmangin hliam hmuamhma hruk fai tur. Tin, ui sehna hliam hi tuam miah lo tur a ni a; vun a thler nasa hle a nih loh chuan thui loh tur a ni bawk. A sehtu ui khan ui-a-hri lo vei hlauh ni se, ui-a-hriin taksa a luhna remchang hliam dang kan siam belh a ni lek thei.
3. Medical Hospital emaw Dispnensary pan vat a, doctor-te thurawn anga enkawl tur a ni.