Written by
- Dr. Mahminga Sailo
Waggin' Tails, Bawngkawn.

World Rabies Day – 2023

Ṭanrual hi chakna

Khawvel puma Ui á hri (Rabies) pual bika Ni hman ṭan aṭangin vawiin hi World Rabies Day vawi sawm leh pasarihna a lo ni ta reng mai. Kum sarih dang a vei leh meuh chuan Ui seh aṭanga Ui a hri mihringin kan kai ṭhin hi um bo ngei a ni tawh ang a. He hmalakna hi a hlawhtlin theih nan khawvel huapa hriselna kawnga thawktu pawl lian tak takten hman la chhunzawm mup mupin, 'Zero by 30' tia thupui neiin, kum 2030 hmaa Ui seh aṭanga Ui a hri kai chhawnna khaidiat chhu chat fel turin kawng hrang hranga hma lain an thawk reng a ni.

He hri ṭihbaiawm tak um bona kawngah hian mi tinten mawhphurhna kan nei vek a ni tih inhriattirna turin, kumin World Rabies Day thupui atan, "All for 1, One health for all" tih thlan a ni a. Hun kaltaah pawh 'Hriselna Huapzo' tiin mimal leh pawl hrang hrang te, aikhata luang zaa Ui a hri venna kawnga kan thawhho a pawimawh thu kan ziah lan tawh ṭhin kha. A la pawimawh chhunzawm zel a ni, khawvelah hian nunna nei chi hrang hrang kan chen za tlat avangin.

Ram hrang hrangah Ui a hri danna a awm vek a, tin, hri danna pe theitu Vet. an awm bawk avangin, Ui vulhtute chuan he hri hlauhawm lak ata kan himna turin hridanna pek hi kan ngaipawimawh zel tur a ni ang. Natna enkawl awmze nei lo, mahse hridanna hmanga inven theih natna a nih hi hre nawn fo ila.

Sawi nawn a ṭul fo

Kan hriat tawh angin mihringin Ui a hri kan kai za zela sawmkua leh pakua (99%) hi Ui seh aṭanga kai a ni a. Chutih mek laiin ni tin khawsaknaah Ui hian kan nunah pawimawhna tam tak neia kan hriat avangin Ui chenpuitu kan pung tial tial thung. Ui seh zawng zawngin Ui a hri thehdarh lo mah se la, ran an nih tlat avangin eng emaw tala chet sual palh thleng thei reng a ni lawi si. Ui seh aṭanga Ui a hri veina tam ber a thlen tlat avangin, Uiin mi a sehin hliam tawrh mai bakah, hei aia pawi zawk rilrua hliam leh hlauhthawnna ṭha lo tak a thlen tel ṭhin. Hei vang tak hian a ni, kan fimkhur reng a ṭul chu ni. Kan tana Ui zaidam leh kan thu awih em em si kha, an hmelhriat loh mi hrang daih akara anmahni hlautute tan chuan an nelawm loh hle dawn a ni.

India ram dinhmun

Khawvel pum enin, Ui a hri vanga thi za zela 36 (36%) hi India rama thi niin, Asia khawmualpui chhim chhak ram bikah phei chuan zaa sawmruk panga (65%) a tling hial! Tual ui enkawl lem lohva vak kual, a ruala mihring pawh hlau lem chuang lo tam tak avang hian India ram tan hian, kum 2030 ral hmain Ui a hri hi kan umbo ve thei ang em tih hi zawhna lian tak a tling awm e.

Hma kan sawn viau ti ṭhin mah ila, rethei leh chan chhe zawk te, a bikin naupang kum 15 hnuai lam te hian tual Ui beih leh seh an tuar nasa zual hle a. India Ram khawpui hrang hrangah hian tual Ui, enkawl ngai miah lo maktaduai tam tak an awm si a. Sorkar lahin Covid-19 leh hrileng dang anga a ngaihpawimawh a nih loh avangin hridanna pek chungchangah ni se hmalakna a la beitham em em a, tin, natna kai te lah sorkarin a ngaihsak zui lutuk lem lo bawk. Keini Mizoram leh kan ṭhenawm state ṭhenkhat erawh tual Ui an awm lem loh avangin heng harsatna tam zawk lakah hian kan la him zel niin a lang a, a lawmawm. Chutih rualin Ui leh Zawhte bakah ramsa – Sihal, Chinghnia, Sazu Chaichim leh Bák te'n he hri hi an vei theih avangin kan him kher bik lo thei. Fimkhur a ngai.

Eng tia inven tur nge?

Ui seh lak ata inven hram hram a him ber. A bik takin naupang kum 15 hnuai lamte kan zirtir ngun a ngaiin puitling mithmuh phaka an awm a pawimawh viau. Naupang tam zawk hian Ui an hmuhin han chhawnchhaih mai an ching a. Ṭhenkhat phei chuan lunga vawm emawa han chhaih phur mai an ching fo. Hei hian rin loh taka Uiin an beih letna remchang a thlen fo. Ven ngun an ngai. Uiin mi a seh hian hliam tawrh mai baka rilru chiaina leh hlauhthawnna a thlen hi a pawi zual fo.

Natna ṭihbaiawm tak ni mah se, hridanna lak hian a veng ṭha em em thung tih kan hriat a pawimawh. Chuvangin, hridanna hi a rintlak tih kan hriat a ṭha. Vet-in hridanna pek hun an tih ang zela pek ṭhin tur a ni. Tin, Ui chinchang hriat loh leh hridanna lak dan hriat chian lohvin min seh chuan, Doctor-te thurawn ang ngeia hridanna lak ngei tur a ni.

Hei hi ka sawi leh pek ṭhin ang. Ui á hridanna hian Ui a hri lakah kan ui leh ran chenpuite a veng, mihring leh ran dang an seh zawng zawng erawh a veng hauh lo! Chuvangin, Ui a hri danna kan pek avang ngawtin mihring emaw ran dang an seh a thiang chuang lo va, mi dangte harsatna thlen theih lakah kan inven reng a ṭul. Chumi tur kan ran chenpuite kan enkawlin kan thunun tur a ni.

Uiin a seh che chuan...

1. A sehna hliam kha tui thianghlim leh sahbawn nen minute 5-15 chhung tal uluk taka silfai ngei ngei tur a ni. Sahbawn a awm remchang lo a nih pawn tuia hliam silfai hi enkawlna ṭangkai hmasa ber leh man tlawm ber a ni. Hriat reng tur. Tuia sil fai hnuah pem thar damdawi Iodine emaw Dettol lam hnawih ṭhin tur. Hei hian natna hrik dang pawh a thatin hliam pún tur a veng thei.

2. Seh hliamna a thûk viau a, thisen a pût a nih erawh chuan thisen hloh tam lutuk venna atana hliam inhawng lai hup emaw nem phui a ṭha. A theih chin chinah hliam hi ṭhui loh tur a ni, hriaua vihna hliam khan natna hrik tan kawng a hawn zausak zawk theih avangin. Tin, chilh a ngai a nih pawn phui thlapa hliam chilh loh a ṭha.

3. A rang thei ang bera Ui a hri venna (post-bite vaccine) lak thuai ni se. Hliam enkawl chhunzawm vat a him ber. Hridanna pawh Doctor-te thurawn ang ngeia lak kim thlap ṭhin tur.

4. A sehtu hridanna lak chungchang hriat thuai ni se. Hridanna an lak leh lak loh azirin seh hnua hridanna lak (post-bite vaccination) hun chhung a reiin a tawi hlek thei.

Tihdam aiin inven a ṭha zawk an ti ṭhin. Ui a hri lakah phei chuan inven hi a ṭhat zawk mai bakah hlauthawng reng renga sum tam tak senga inenkawl ai chuan, hridanna lak mai hi a tlawmin a awlsam zawk fe tih I hre thar ang u. Ui a hri laka kan him tlan zel nan, kan zain theihtawp I chhuah zel ang u.

- Dr. Mahminga Sailo, Waggin' Tails, Bawngkawn.