LUSHAI – KUKI
Vai pakhat chu ka vêl a,
An za-in an lo thawk a;
Ka kekawr min hlihsak a,
‘Lushai – kuki’ min ti mai.
He hla hi ram buai hnu, 1968 – 69 vel khan kan mâkpa, Rualkhuma (L) khan a sa ṭhin a; ka vawi khat hriatna a ni. Tun hnu, 3rd.May.2023 aṭanga Manipur-a Meitei leh Zo hnahthlâkte inkâra buaina a alh chhuah tâk hnu khan ka ngaihtuah ta a. Tun hmâ chuan Mizote hi kan vêla hnamte hlauh rawn, nau ṭap thlêm nana hman, lu la hnama ngaih kan ni a! Aizawl mai ni lo, Hringchâr lam lama ‘vai kan dâwr’ ve hnu thleng khan Hringchâr khawpuiah pawh, duai lo leh zâm map lova dik nia kan hriata che mai; ‘vai velh’ chungchângah pawh kut zum eih lo kan ni ṭhin!
Mahse tunah zawng – Tuikuk, Takam, Vai, Meitei thleng hian…! Eng nge a chhan? Eng vangin nge Mizo aia Râllêng-ho hi ‘Vai’ hian an hlauh bîk a; eng vanga Tuikuk leh Takam tak ngial pawh hian min zuam ta viau nge an nih? Manipur buainaah pawh hian, mahni puala hmâ su kaw ngam lo leh zo lo nia kan inngaih vanga Râllêngho a kâng kai dawn nia a lana lâwm rilru kan ni em? Hetiang rilru kan put chhan hi kan ram hruaitute, mi lian leh hausate leh kâwra kan hman fo, kan Kristianna vang hi a ni thui viau em? Hnam dang laka buaina leh tawrhna tawh chânga anniho lam aṭanga ‘ka ui, ka âr’ min ti a, thlavâng hauhtu kan neih loh lulai êm vang a ni em?
Kan hla sawi khi chîk ta ila. Vai velhna khi Mizoram chhung chu a ni lo phawt a; Hringchâr lam a nih hmel. Chuti a nih chuan puan veng ringawt lova kekawr pawh, hnam dang hmuh tura kan hâk ve tâk zauh zauh hnu, 1950 chho vel, ‘Mizo’ tih awm hmâ a nih loh pawhin Vaihoin ‘Mizo’ tih an hriat ve hmâ kha ni tur a ni. Tin, kan lalte leh kan hnampui, Mizote khan ‘ka ui, ka âr’ tiin, kan thlavâng an hauh nâ tih hriaa ‘vai ngal sâng’ leh hnam dang, Kumpinu lak thleng pawha kan duai map loh hun kha a ni ngei ang.
History-ah pawh Mizo-te hi ‘Chin – Lushai – Kuki’ tiin a lang zauh zauh niin ka hria a. Hnam dang mithmuh pawha hnam khat kan nihna hi a chiang ni hian ka hre ve zual ta chauh a. Mahse hetia kan vel hnamina ‘Lushai – Kuki’ tih leh, tuna ‘Mizo’ tia min hre ṭhup chung pawha ṭhenkhatin Zoram pâwna ‘Mizo kan ni ve lo’ an tihte hriain; ‘Mizo’ tih hming pu bertute Hnam ziarâng lan chhuahna, ‘Hnam lâm’ ang chi, Zoram pâwna an entir châng pawha lo nuihzat leh hmusittu, ṭawng chhuah khum hialtu zingah hian tuna Manipur buainaa ‘Zo hnahthlâk’ kan tih zinga ṭhenkhat hi chu an tel nia sawi a ni a. Kei ngei pawh hi chutiang thil hre vetute zinga mi ka ni nghe nghe. Heng ang thil hi kum 2020 hnu lam thleng khan Zoram pâwn hmun ṭhenkhatah chuan hmuh leh hriat a la ni awm e. Kan vêl hnam, ‘Takam, Tuikuk’ tih vel pawhina ‘Mizo’ min tih ṭhup laia Zoram chhung ngeia mi ṭhenkhatte pawhina ‘Mizo ka ni ve lo’ kan tih fo chuan, kan ram leh hnam hmangaihna kawnga âi khata luan a har ṭalh ang tih a hlauhawmin ka hria. Mahse a hnam pum huapa sawi ka ni lova; mimal tu emaw, pakhat lek ṭawngkâ leh chêt dan pawh hian chi bil leh hnam pum hming a tihchhe thei a, a timualpho thei a; mi dang, chi bil dang leh hnam dang rilru a tih nat theih thu a ni zawk.
Thil tawn thuhmun, khingpui inang (‘common enemy’ kan ti dawn emaw ni) tawn nikhua hi chuan chawr chhuahna thuhmun chiah kher lo pawh, inhnaivai deuh chang lo pawh kan lungrualin kan inpawh deuh ṭhin a nih hi. Film-ah pawh kan hmu ṭhin a; kan khawvel (earth) pâwn lam mi lakah chuan khawvel pum hi an lên tlâk a rual ṭhap ṭhin a; khawthlang ram dang (foreign)-ah chuan India mi mai pawh ni lo, Khawchhak mi (oriental)-ho inkâr pawh a dang zak ṭhin a; India ram chhunga mite phei chu kan innêlin inhnaih ta bîk riauin kan inhria a; India ram ril deuhah chuan Hmarchhak mi chu kan inunau ta sawt bawk a; Mizoram pâwnah chuan, khaw hran daih pawh ni ila, Mizoram chhunga mi tawh phawt chu kan inngam a, kan innêl a, inpuih a ngaih hunah pawh theih chin chinah kan inthlahthlam ngai lo chu a nih hi!
Kei hi, engti kawng maha che chhuak thei lo leh ngam lo (kum 70 mi zet), awmhmuna ram leh hnam lo vei (nationalist) ve êm êm ngawt mai ni ber hian ka inhria a. Mahni nu leh pa ngei pawh, an fa tu berin emaw, nu leh pa anga a en duh miah loh chuan, chumi laka nu leh pa nihna chhuanlama va chêt teh fo chu a nuam lovin, a inthlahrunawm tlat! In dang tawh an nih phei chuan. Mi dang leh ṭhenawm khawvêng mita nu leh pa nih tling lo nih pawh a hlawh theih mai dawn hian ka hre ṭhin.
A chunga thil ṭhenkhat kan sawi vang khian ka ‘Mizona’ huang pawh a zîm ta sawt tih ka inhre chhuak a; ram leh hnam ka ngaihdan pawh, a huap zîm zawnga tê ta sawt ni hian ka inhre hnuhnawh a. Hman kuma Manipur State-a Central YMA hruaitute hmalâknaa Sub-headquarters an va hawn pawh khan, tun hmâ mi ṭhenkhat khawsak dan ka ngaihtuah khan ka hmin kim lo deuh nà a, a lawmawm ka ti a; ka thinlung chhungrila ‘Mizo’ ka ngaihdan ramri pawh a zau leh ta sawt bawk. Mahse tun thleng hian Manipur State-a YMA member-te hi tute nge, eng hnam nge tih erawh ka la hre ve ta chuang lo.
1971–72 chho khan Shillong-a ka Paihte ṭhian, Manipur State-a mi hnenah ‘Paihte-ho hi in â êm mai; in rilru pawh a zîm a ni ang. “Nangniho” tihte, “Paihte-ho” tihte hi tihtakzet hian in haw leh mai ṭhin a. Nangni pawh hian “Nangniho, Khawlhringho, Sailoho, Râlte-ho, Mizoho” min ti ve mai ula a inang reng alawm’ ka ti a; chumi hnu chuan chutiang lam thu ka sawi palh pawh hian ani kha chuan huatah a la ngai ta miah lo! Kha'ng hun pawh khan kei chuan, ‘Thlah khat kan ni lo; Mizo kan ni ve lo’ pawh ti sek sek ila, ṭawng inzûl, hnam kalphung tam tak inang, pianhmang inang kan nih vangin kan rilru chhungrila inunauna, inpawhna awm ru tlat kha hmuh hmaih chi niin ka hre chuang lo.
Khawvel huapa ram leh hnam ṭhenkhat chungchangah pawh, tun hmâ daiha an nu leh pa, an pi leh puten ram dang leh hnam dang pawi an sawi chungchânga an pawi sawina thlah kal zêlten, a hnu daiha ngaihdam an dilna leh hriatthiam an dilna phût a nih thu hriat a awm leh zauh ṭhin a; chutiang thil phût tihhlawhtlin tâk pawh a awm hlawm bawk. A tisual lotuin, an tihsual tuartu pawh ni hlei lo laka ngaihdam dîl tâk tlat chu âwm lo leh mak viau pawhin a lang thei awm e! ‘An thlah kal zêlte hi ngaihdam dil ngei tur an ni a; a tuartu thlahte pawh kha ngaidam theitu an ni e’ tihna lam aiin, ‘inngeih leh inhaw reng lo va, lungrual taka he khawvela chên za dial dial hi a ṭha ber a; kan nu leh pa, kan pi kan pû, khatia pawi sawitute kha an lo-â-in an lo tidik lo va; keini an thlah zêlte hian pawi kan ti a; khatiang rilru chhia leh bawlhhlawh kha kan pu ve ta miah lo ve’ tihna lam zawk a ni!
Manipur buaina hi keini Zofate tana thinlung chhungril aṭanga inpawhna leh inunauna thar leh thûk zawk siam tura Pathian remruat a nih ngei nana hmanraw pawimawh lutuk a ni a. Tun hmâa rilru nâ leh lâk run tak tak tur nei ṭeuhho tana rilru hahdamna leh hmin zatna a nih beiseiin, a chunga kan sawi lam hawia Manipur lama kan chipuite hian, whatsapp lam emawa thu zâizâp deuh, tun hma mite ang rilru an put ve tawh lohzia tihlanna lam tal ziah a ṭhaa ka rin thu hrilhin, hman ni khan Aizawla kan Paihte unau pakhat ka han phone ve ngawt a. Mahse, ani rilru sûkthlêk lam a ni lovin ka hria a; ka nawr zuiin, mi dang pawh ka sawipui ngam ta lo va. Mahse pâwl ang leh State pum leh hnam pum huap zo lo chung a, mimal thil tih pawh ni se, tam tak rilru nawmna tur leh hminna tur niin ka la hre fo va, 'ti hi kan ni ta a nih hi!
Mizoram chhunga mite laka rilru na tak leh lâk run a, vei ngar ngar tur thil nei pawh an awm ve thei bawk. Mahse, Mizoram chhunga mite hi chuan, Manipur State-a an tawrhna kan tawrhpui dante, Mizorama rawn râltlân kan lo dawnsawn dan vel aṭangte hian kan rilru chu lang chiang thawkhatin ka hria a; chutiang rilru nâ tana dam sawng sawngna khawp chuan kan buaipuiin kan dawngsawngin ka hria. Chutiang chiah chuan Burma/Myanmar leh Bangladesh lama mite pawh.
Heng thu hi Zo hnahthlâk zawng zawng tana Manipur buaina khi ‘tuarna pawh ka tan hlâwkna; ka dîl loh zawk malsawmna; keinin vanduainaa kan ruat, a hmangaihna lantirtu’ kan tih theih a, inzawmkhawm mai ni lo, insuihkhawm a, inunauna thûk leh ril zawk kan neih thar leh theih nana ram leh hnam hmangaihna rilru aṭanga sawi a ni e.
- C. Biakzuala