MÎM KÛT CHUNGCHANG
Mizote hian Kût chi thum – Chapchar Kût, Mîm Kût, Pâwl Kût te kan nei a. Kût kan hman ṭan hun lai tak hi hriat a har tawh hle. Ziaka dah hmasatu Pu K.Zawla chuan, “Kût hi a lo chhuah ṭanna hun sawi chiah thei an awm tawh lo.
Ṭhenkhatin Thlanrawkpa Khuangchawi aṭanga awm ṭan niin an ring a; ṭhenkhat erawh chuan chu aia tlai deuh hlekah,” a ti. Kan Pipute Burma rama an luh hmain Kût hi an hman ṭhin tawh ngei a ring. Rûn kam leh Shan State-a an awmlai khan Kût hi an lo hmang tawh ngeia hriat a ni. Rûn leh Ṭiau inkarah hian kum 400 dawn lai an khawsa (AD1300 – AD1700). Heng hunlai hian an la mawlin an la rethei hle a. Hmeichhiain ‘Siapsuap’ an feng a, mipain ‘Hnawkhal’ an ha. An ni tin intunnunna atan Vaimim te, Buhtun te, Fangra te, Bãl te, kawlbahra te an hmang. Lentlâng an lo chuan chhuah hnuah chauh buh (buhchang) an ching. (Mizoram Presbyterian Kohhran Chanchin – 2007 by Rev.Dr.Lalchhuanliana & Mizo Chanchin by Rev.Liangkhaia)
Mîm Kût hi mitthi pual Kût a ni a. Vaimim seng zawh hun, thlai tinreng a lo thar kim hun leh Mim pawh a lo rah hunah hman ṭhin a ni (Pipu Len Lai by Seletthanga & Pipu Nun by Pastor Challiana). Mîm Kût hi Kût dangte aia hman hmasak ber nia hriat a ni. Tin, Mîm hi a hrana chin a ni lova, Lo, vau sir velah te a tualṭo mai ṭhin a, kan Pipute khan kamramah an hmang a, ei tam deuh chuan puar leh fân nan pawh an hmang bawk [Mizo History (Chin Hills & Mizoram) by C.Lalaudinga]. Mitthi hnai, thla thum la tling lo chhungte chuan mahni in ṭheuhah zû an zu a, chhang an siam a, chhang pai te, zû te mitthi tan an chhiah a; ni thum hnuah chuan a duh apiangin an ei thiang tawh a. Mitthi awm hnai lo chhungkua in tinin mitthi pual thlaichhiah hi an ti vek ṭhin a ni. Chhungkaw hrang hrangte hian hah tak leh rim taka an thawh chhuahsa, thlai thar tuihnai tak tak chi hrang hrangte hi an hmangaih em em kaltate pawh hian ei in ve ngei se tih an duh a, duhsakna vawrtâwp an lantir nan Mîm Kût hi kum tin chhungkaw tinin an hmang ṭhin a ni.
Mîm Kût hi Tlingi leh Ngama aṭanga lo chhuak nia sawi a ni. Khuanu samsuih tih hriat tak maia nupa kawpchawi rem an ni. Tlingi a thi hlauh mai a, Ngama lungleng lutuk ṭap chu zèl angin a awm ṭhin a. Mitthi khuaah Tlingi chu cher em em maiin a zu hmu a. Ei tur vân zia leh a rilṭâm theih zia a lo hrilh a. A harh leh chuan Tlingi nena an lova thlai rah, vaimim leh a dangte chu a chhiah ta a. Mitthi khua a zu fan leh chuan Tlingi chu thau leh hlim takin a hmu ta a. Chuta ṭang chuan kum tin thlai thar hmasa ber chu a chhiah ta ziah a ni.
Kan Piputen hringnun khawvel leh thlarau khawvel inzawm zia an hriat dan Mîm Kût hian a tarlang chiang hle. Kristian thurina, “Mitthi khuaan a zuk kal a,” tih leh, “Mi thianghlim inpâwlkhawm hi ka ring a,” tih thuvawn te nen hian a sawi ṭawm theih viau awm e.
Mîm Kût hian mihring khawvel leh thlarau khawvela mite kan inzawm zel tih a tilang. Vaimim seng zawh (August thla tawp lam leh September)-a hman Mîm Kût hi mitthi ngaia ṭahna Kût a ni. Mahse, kan pi leh puten damlai khawvel leh fam chang tawh khawvel inzawmna an lo hriat zia a tilang a. Chanchin Ṭha lo thleng tur atana buatsaihna leh temlawkna Kût hlu tak an lo hmang ṭhin a ni.
Kristianna Mizoramah a lo luh aṭangin kan nunphung leh chin ṭhan thil tam tak min ṭhiahsak a, chu chuan kan Mizo hmel leh nunphung a tidanglam nasa hle mai. Ṭuan leh Mang aṭanga Mizote Kût pathumte chu Kristianna nen inmil lova hriatna avangin zawi zawiin bansan a ni ta a. Hun eng emaw chhung chu mi tam tak leh zirlai naupangte pawhin Kût hi eng nge a nih tih chu zirlaibua an hmuh aṭang mai lo chuan a taka mita hmuha hriat tur an nei tawh lo. District Council kan neih hma Lal lal laia Sikul enkawlna leh kaihhruaina chu Missionary-te kutah dah a nih aṭang tawh khan, Kût hman chungchangah thil han sawi tur a awm lo hle mai. Sakhaw thar Kristianna leh heng thil hluite hi inmil theiin an hre lo va.
Chuvangin, Kan Pipute thil lo chin ṭhan tam tak chu zawi zawiin a lo chuaiin ṭhangtharte rilruah hmun a chang ta lo tial tial a ni. A ṭha lo lai chauh paih a, a ṭha chhawm nung tur kan nih laiin hnam dang zia mila nun chu kristianna nen inmil zawka ngaihna tam tak a lo chhuak a. Chu ngaihdan leh nundan chuan tuna kan ṭhangtharte khawsak zia leh kan nun dan thlengin nghawng a nei chho ta a, hnam tihdan phung (tradition) leh hnamzia (culture) mausam vek duhna hialte ṭhenkhat rilruah a lo piang ta a ni. Chuvangin, hnam mawl kan nihna aṭanga min hruaichhuaktu leh khawvel eng min hmuhtir a, hnam hmasawnna min thlentu kan Kristianna leh kan hnam nunzia hi inmil leh inhnek remtir zel tura ngaihtuahna kan sen zel a ṭul ta a ni.
Khawvel hian intihsiakna tam tak neiin hma lam pan mup mup mah se, Mizote tan chuan hnam nunphung leh hnamzia (Zonunmawi) tlansan zawnga hmasawnna kawng zawh hi thil inhmeh lo hulhual a ni reng a, kan sakhua nen inzawm tlat a nihna hi kan chhuangin kan chawi vul zel zawk tur a ni ang.
Mizo Kristiante zingah lehkhathiam leh mi vengva tak tak an lo awm chho ta zel a, Kristianten an lo hnâwl tawh Kût pawhin lainattu leh hmangaihtu a nei chho ta zel a. Kan hnam nun chin dan ṭha lo leh khawvel eng min hmuhtir a, hnam hmasawnna min thlentu kan Kristianna leh kan hnam nunzia hi inmil leh in hnerem a, harhna kum zabi 20-na ah a lo thleng chho ta a. Mizote zingah mahni hnam thila harh tharna (Cultural Revival) a lo thleng ta a. Mizo nunphung leh hnamzia mualliam tawha ngaihte nasa takin a rawn chawilâr thar ta a. Heng zingah hian Mizoten Kût kan neih pathum zinga pakhat ‘Mîm Kût’ pil bo tawha ngaih hnu chu kan Kristianna mil leh inhnerem zawnga hman atan Social Welfare & Tribal Affairs Department chuan Ministry of Tribal Affairs, Govt. of India aṭanga sum hmuin, Art & Culture, Higher & Technical Education, School Education, Tourism Department te leh NGO – YMA, MUP, MHIP leh MCO te nen ṭha taka thawkhovin, kum tam tak chhung a hming chauhva kan lo hriat tawh Mizote Kût pawimawh zinga pakhat Mîm Kût chu a ṭum 1-na atan September ni 29, 2023-a kan hmang thei tur hi a lawmawm hlein ka hria.
Sawrkar hian Zofate inpumkhat zual zelna tur atan te, kan culture & tradition humhalh leh chawinun zel kawngah te theihtawp chhuahin hma a la zel a. Kan chenna India ram mai ni lo, khawvel pum huapa Mizote hmel pholang khawpin kan hnam chin dan leh ziarângte phochhuak zela hma lak thiam hi a pawimawh hle mai. He Kûtah pawh hian kan Pipute hunlaia Mîm Kût an lo hman ṭhin angin, Mizo hnamzia hlu tak takte pholang zawngin Mîm Kût kan hmang dawn ta a ni.
Mîm Kût buatsaih a nih chhan leh a tum ber tur chu Mizo nunphung leh nunze mawite chawinung zel chunga kan hnam chin dan leh lâm leh zai te hi ṭhang lo thar zelte hmuhtir leh hriattir hi ni se. Ram hmasawnna ṭhang zel leh nunphung danglam zel hian Mizo zemawi tak mai leh Mizo kan nihna lantirtu kan hnam nunzia leh Kût te min hlattir tial tial fo ṭhin a. Chutiang hun kan lo thlen tawh avangin, kan culture leh tradition dik tak kan lo hriat thar leh theih nan, a sawia sawi ringawt ni lo, a tak taka mit ngeia hmuh theih turin Mîm Kût hi buatsaih nia hriat a ni. Sawrkar laipui hian a bikin India ram chhunga hnam tenau zawk leh Tribal te nunphung leh an hnam ziarâng a bo hi a hlau em em a, humhalhsak a, chhawm nun a nih zel theih nan ram pumah theihtawp a chhuah ṭhin a, Ministry of Tribal Affairs, Govt. of India aṭanga he Mîm Kût kan hman theihna tura sum Mizoram a pe hi a lawmawm hle a ni.
Mîm Kût hi kum dang zela hman hun inang tlâng zela hman a nih theih nan September (Mîm Kût Thla) kar tawp ber hi State Level Stearing Committee chuan a ruat a ni.
Mizote hi Kristian kan ni a, tuna kan dinhmun min thlentu hi Pathian a ni a, kan hnam nunzia leh Kûtte vawnṭhat leh chawisân kan tumte hi a duhzawng mila kan culture-te nen her rem thiam zel hi kan zir a ṭul hlein ka hria. A intihausa tawn zela kal dan tur zawn thiam a ṭul. Mizo hnam nun chu Mizo Kristian hnam nun (Mizo Christian Culture) a ni a. Mizo nihna leh Kristianna hi ṭhen hran a rem lo va, ṭhen hran pawh kan phal tur a ni lo vang.
- Lalchuailova, Mualpui Bethel, I.T.I.