Written by
- Julie Lalrinzami

Zirna leh Mizo Ṭhaláite (Zokhua hla zawk leh dinhmun a harsa zawk te hmákhua)

Pathian khawngaihna zârah zirna in hrang hrangah hian thusawi leh dan lam inzirtirna pe tur te'n min sâwm ve ta zeuh zeuh a. College kal mekte aṭanga zawhna ka dawn zînga ka rilru khawih em em leh ka hriat reng pakhat chu, “Mi hârsa sum leh pâi nei lote tan hian engtin nge zirna kawngah hian hlawhtlinna kan hmuh ve theih ang,” tih kha a ni. Kei aia hre thui leh hre ril in tam dawn a, mahni hriat chin leh hmuh chin chin te ka'n thai kual vel dawn a ni a, dik famkim lo a awm chuan min hrilh dawn a nia.

Tun hnaiah kan politician mi hlui leh thar te kawmna leh an campaign auhla velah 'entrepreneurship' lama ṭhalaite tána hmathar lakna tur te, Zoram hmasáwnna tur atana an hmachhawp tam tak an chhawpchhuah te kan ngáithla a. Mahse zirna kawnga hmasawnna leh chhawmdawlna kawng, hamṭhatna lam leh hmalakna thar hi sawi tam a ni lo deuh em aw ka ti a, mahse hei tun hnaiah Pu Tetea Hmar hian an campaign-na thusawi velah a rawn sawi ta hlauh a, ka lo chang ran ran a ni a, ka lo lawm ve khawp mai a.

Tuna awmsa, a thlâwna kum 14 hnúai lam zirna kalpui te, tribal scholarship te, Minority scholarship te bak hi Zirlaiin Sawrkar aṭanga puihna an dawn awm hi ka hre mai lo a, Book grant te lah kha a awm tawh lo an ti lehnghal a. School kan kal hunlâi khan Tribal scholarship hi dil theih a ni ṭhin a. Ka pa sawrkar hnathawk a nih aváng khan keini unau khan kan la ngái lo a. Amaherawhchu, class 12-ah khan distinction-a ka pass avang erawh khan Merit scholarship kha ka la ve a. Rs. 8000 vel ni tain ka hria, Bank account hawn a ngaih avâng khan ka pa nen SBI Mission Veng Branch ah khân kan va hawng ve vang vang a ni.

Tunah hian Tribal Scholarship hi chu kalpui a la ni reng a, A dil thei chin hi chhungkua kum khata 2.5 lakhs la lut chin niin ka hria. A kalpui dan tur takin a kal em tih te, a dawng awm tak takten an dawng em tih te erawh ka hre lo. Primary level-ah hian kum khatah Rs. 1000 bawr an dawng thei a, middle chinah Rs. 3000 bawr kum khatah an dawng thei a, High School level ah Rs. 5000 bawr leh College level ah Rs. 20000 kum khatah a ni a. Tribal kan nihna anga kan hamṭhatna a ni.

Tichuan, hei hi a ni rilru kaptu lian tak mai chu, chhungkaw harsa tak, ni tina inhlawh chawp leh thingtlang lam mi huan lo ram neia eizâwng fate, nu leh pate laka beisei tur chuang nei lo, lehkhabu pakhat lei tur pawha inhlawh chawp ngaite hian engtin nge zirna káwngah hian thui tak an thlen ve theih ang a, Professional line lam NEET exam te hi chance an nei ṭha ve em? Lo tling chho zel ta se sum leh pai zirna senso hi khawi aṭangin nge an neih ve ang? Sawrkar lam aṭanga puihnate a awm thei em? tih te zawhna tam tak rilruah a lo lut a. Mizoram chhúnga zir tluan zak, chhungkaw harsa tak aṭanga lo chhuak ve, mi hlawhtling chu an awm nual a, mahse mi bîk deuh nih erawh a ngai thung a ni tih chu a chiang.

Student loan hi kan hunlai khan a harsat thu kha an sawi ṭhin a, ka belchiang ngai lo a. Kan ṭhianpa Lalrosanga Ralte, SBI-a Bank Manager ka va bia a. Central leh State conduct entrance exam-a tlíngte tan an pe thei a, tin, University conduct-a entrance-a tling ho tan an pe thei bawk a. 7 lakhs aia hniam la te tan security (dahkham) a ngai lo a, a aia sâng la te tan dahkham a ngai thung a. Bangalore ah kum 3 chuang a zu awm khan vai ho chuan an lak nasat thu a sawi a. Mizoramah hian dil an la tam loh thu a sawi.

Mizorama High School leh Higher Secondary lian leh changtlung ber, hlun ber Govt. Mizo Higher Secondary School Principal Pi Thangpuii Chhakchhuak (U Tp) nen hian thui tak leh ril tak kan sawi dun a. Ani hi a awmna apîanga ṭhahnemngai taka thawk ṭhin a ni a. An school dinhmun te leh naupang te hmabak beiseina a neih leh neih loh te ka zawt a. An school-in fund an dawn zatte ka zawt a. School a lian si a, electric bill, tui bill leh a enkawlna thawmṭhatna atana kum khata an fund dawn hi a beitham ve hle mai. Engtin nge in tih theih zawk tiin ka zawt hial a. School naupang harsa záwkte tan Sawrkar hian eng nge tih a neih tih te ka zawt a, ka sawi tak Scholarship te bak khi chu a hriat chinah tih an neih a hriat lêm loh thuin min chhâng a ni.

Thingtlang lam result an neih ṭhat lohna chhante kan sawi dun a. Higher Secondary School bikah Aizawl leh Lunglei tih lohah zirtirtu an indaih loh nasat thu te, hmun ṭhénkhatah Commerce teacher an neih miah loh thu te, zirtirtu pali chauh awmna Higher Secondary te a awm nual thu te a sawi a. Mi tam tak chuan khawpui an pan thei lo a, heng kan sawiah hian an lut lo thei lo a, duhthlan tur an nei lo a, result pawh a ṭha thei lo. Tin, sawrkar enkawl Higher Secondary ah hian Govt. Mizo HSS chauh hian Boys Hostel an nei a, a bak chu Private hostel, PG leh in luah kha a ni mai a. Naupang harsa záwkte tana a hautak thute min hrilh bawk a.

Kolasib-a College zirtirtu senior, District Consumer Commission lama ka thawhpui Pu Hmunsiama nen kan titi a. Tun Graduate result hnuhnung berah result an neih ṭhat loh thu a sawi a, pawi a tih thu te a sawi a. Kan sawi zel a, an student te dinhmun te ka zawt a, thingtlang mi harsa an tam a, tam tak phei chuan Final exam zawhah inhlawh chhunzawm an duh a, khuaa haw leh tawp ai chuan, in luah man a to si a, Hostel-a awm chhunzawm an dil angin an awm chhunzawm thu a sawi a. Heng zirlai inhlawh chawp tak meuha nungte tan hian hlawhtlinna kawng hi kawng awlsam a ni dawn lo hle mai. Zirna ṭha hmu tur chuan khawpui an pan a ngai a, zirna ngawr ngawr piahah khawpuia awmna senso a tam si.

Nu leh pa innghahna nei leh mi nei nung te tan chuan hlawhtlinna kawng hi a leiin a lei theih tawh ti ila kan sawi sual lo ang. NEET exam-a tling lo pawhin awlsam takin nu leh paten private-in an zirtir a, MBBS te hi private chuan kum khatah 15 lakhs aṭanga 22 lakhs sen a ngai an ti a. A nei chuan an lei mai, tichuan, zirna ṭha dawng leh tlin na na na chu hlawhtling takin an lo chhuak a. Hna ṭha pawh an rawn chang chat mai. Naupangte thiam loh a ni lo, nu leh pa pui theitu an nei a, an vannei a ni mai. Mahse vannei ve lo te hi engtin nge ni ang?

Tun lai; a bikin Covid hnuah phei chuan college chinah, zirtur pawimawh leh ṭul zawng zawng hi a tam zawk phone ah an pe tawh a. Chumiin a hrin chhuah chu zirlai; a hausa retheiin Smart phone ṭha ve pangngai tak an neih a ṭul tawh. Chumi ringawt pawh chu nu leh pa tam tak tan chuan er tham a tling ngei ang! Chutah ni tin khawsaknaa incheina an mamawh leh a, Hostel-a awm tan pawh ei leh in senso zawng zawng nen. Thla khata sum an mamawh zat hi a tlem thei lo!

Hun eng e maw lai khan Khawchhak lamah chuan Kuhva leh dân phal loh dang tawlh avangin mi an hausa thúr thúr a. Bûngrua "load" vel tur atan ṭhalai mi chak an mamawh a, zankhuain an inhlawh a, zan khatah cheng 4000-5000 te an hlawh chhuak a, nilênga inhlawhte chuan cheng 300-400 pawh thingtlangah an hlawh phak loh laiin! A hlawk ta em em mai si a, tichuan zankhuain an inhlawh a, chhûna school kala lehkha zir leh kha an tlin bik lo, school an bang sup sup a, zirna lamah an tlakhniam nasat phah thu an sawi.

Hê'ng a nih avang hian ṭhalaiten an ni tin mamawh leh mite an phak vena tur khan mamawh tam tak an nei a, chumi phuhru tur atan chû'ng ṭhalai; zirlai leh eizâwng chho hote zingah chuan sum awlsam pawisak lohna, inzawrh mai pawisak lohna, rilru hah taka awm aia ruihhlo inchhâwktir mai pawi tih lohna te, mahni inthiam chawp chung zela kawng dik lo zawh hreh lohna te leh a dang tam tak a hring chhuak a ni.

Zirna hian ram leh chhúngkua a tichangkâng a. Ram dangah inhlawhin kan ṭhalaite an kal chur chur a. Lehkha zír sâng lo, hmasàwn duh si tam tak miina thawk “house-maid” ah te an zu ṭang a, sal chhawrin an lo chhawr a, an nun hrehawmzia chu youtube lamah te hmuh tur tam tak a awm. Lehkha zir sáng hret se la, a aia dinhmun ṭha, hlawh pawh ṭha zawk hna an hmu ngei ngei ang. Lehkhathiam zir sâng zawk te ram dangah kal suau suau rawh se, lehkha an thiama an zir sân na na na chuan dinhmun pawh a ṭha a, Zoram tan sûm tam tak an rawn thawkchhuak dawn a ni.

Chhungkaw harsa zâwk aṭanga lo piang chhuak, lehkha thiam thlûak ṭha si te, tum ruh leh zir peih tak tak te, khawvelah sâng tak thlen ve ngéi tuma beiseina nen thlir a, nu leh pate tân sûm leh pâia puih ngaihna awm si lo, harsa taka khawvel hmachhawn mék te hian ngaihtuahna an va tithui em! Hé'ng hian zirna kawngah sâng tak an thlen a, hlawhtlinna an chan ve theihna tur kâwng kawhhmuh thei leh kaihruai thei tur, kan ṭhalai tam záwkte beidawng taka an awm lohna tura 'a kawng' hria leh ngaihven, kâwng dapsak theitu tur, 'Ram hruaitu" mi ṭha rual hi kan Zoram hian a mamawh takzet a ni!

- Julie Lalrinzami