Written by
Dr. Laldinpuia
Dept. of Geology, PUC

FAVANG RUAH LEH LEIMIN

Kum 2020 hi kum dang aiin ruah a tla tam lo na a, lirnghing kan tuar zin avangin chhiatna nasa zawk tawrh hi a zuamawm loh khawp mai. Hripui (Covid-19) leng vel avanga kan inkharkhip nasat laiin, hmun hma laihna hmun ṭhenkhatah leimin kan han tuar a. Kumtir lamah na tham vak lo lirnghing kan han hria a, June ni 21-ah lirnghing na deuh zawk kan hre leh a. June ni 22 zing kar aṭangin, a bik takin Tuipuiral lam khuaten vawi 100 chuang lirnghing nghawr kan hria mai ni lovin, kan in leh lo a khawih chhia a. Thawhpui dangte nen, kan unaute tawrhna leh harsatna te an hmun hma ngeiah kalin kan han zir ve a, rilru leh taksa lama an tawrhna hi kan hrethiam pha lo zawk a lo ni. 

Hetiang dinhmun aṭanga thlir chuan, khua a chen chhunzawm chuan kan va tuar nasa dawn em, tih kha rilrua lo awm nghal a ni. Mahse, khua in zah a ngai a, harsatna lian tham kan tawk tam lo. Khuangchawi thla kan han chuangkai a, hripui hlauh zualpui a reh ṭan deuh a, hmun hrang hrangah favang ruah hnuah leimin kan tuar ta, a va pawi em! 

Leilung dinhmun hi hriatfiah hleih theih loh, zir chian zel ngai a ni.  Kan chenna leh nun nawm zelna atana leilung kan han tidanglam ṭhin hian a ṭha leh ṭha lo zawngin nghawng a nei zel. Hmun tam zawka leimin avanga harsatna kan tawh ṭhin hi ‘keimahni’ avang a ni tlangpui. Khua a han ṭha rei deuh a, lei inman ngheh tawnna a tla hniam deuh a, ruah tam vak lovah a inman ṭha leh a. A sur rei leh sur nasat lutuk chuan, tuiin a chiah hneh chin a thleng thuai a, a diakin, a kawi a, tlak lei lam awm tamna hmun phei chu a nal ta ṭhin a, leimin, leitawlh leh tlahniam a thlen phah ṭhin. Mahse, leilung hi a nihna khawih danglam a nih lem loh chuan, ruah a sur avang ringawta leimin thleng hi a tlem zawk thung. 

Hmunhma awih leh zal dan a zir te, lung inkhawh dan azir te, lung dinhmun azirte, khawih danglam dan azirte hi leimin chhan tlanglawn te a ni  a, ruah a sur avang ringawtin lei hi a min kherlo tihna a nih chu. 

Favang hun kan han thlen hian, in leh lo in buatsaih hun ṭha kan ti ṭhin. In hmun laih hun a inher chhuak chho ta, tunhnai thil thlengte leh kum tam tak kan lo tawnhriat tawhte kha hmang ṭangkai ila. Insakna tur duhthawh lutuk avanga kawngko laih bal hi kan la tih zel dawn avangin, ram leilung inkhawh dan zeizia hi hriat a ngai a. Khawi hmun pawh ni se, ding lutuka laih pumpelh ni se, kan ram dinhmun azirin a zal thei ang ber ni se la. In ban leh beam te kan siam hnuah, a ram azirin laih belh leh chauh pawh a sual lo vang. Lei laihna khawl lian lam hi chu, mahni inhmun laihna atan chuan hman loh theih hi duhthusam a ni. 

Kan sawi tak lirnghing te, lung inkhawh laih harsa avanga hal (blasting) mai te leh khawl lian hmanga hai chiam te hi inanna a nei, leilung nghawr a siam hi a ni. Leilung inman tawnna kha lei che vela vang hian a ngheh loh theih avangin, a hnuah harsatna a awm thei. Inhmun lo ram lei dawnin mithiamte rawn hmasak ni se tiin kan han sawi viau ṭhin tak na in, a tam zawkin kan ti duh chuang lo va. Mahse, leilung kan khawih danglam dawn anih hi chuan, Geologist/ Engineer rawn ngei ngei tur a ni. Lei hi a chet tawh hnua kan han inko chauh hi a tlai lutuk tawh ṭhin a, leilung che tawh dawl nghet tur hi tha leh sum tam tak sen a ngai zel a ni. 

July ni 2, Ningani zing dar 7:30-ah vanduaithlak takin leimin nasa avangin Rulchawm khuain vanduaina kan tawk a. In pathum hnawlin in paruk dang chu dinhmun hlauhawmah a awm. He chanchin kan hriat hian, a hmunhma thlithlai leh enfiahin kan kal a. A lei minna tak chhung leh a velte chipchiar taka fangin kan zirchiang a, kan teh a, lei leh lung pawh laboratory lama a nihna tak hre turin tlem azawng kan hawn bawk. Hmun dang pawh heti ang leilung tam tak hi a awm avang leh kan lo inven theih nan, kan hriat thiam theih zawngin han sawi zui ta ila. 

Leiminna hmun hi hmun zal leh rem tak, han en mai chuan leimin thleng thei lo tur khawpa hmun ṭha a ni. Lei hi a chhah ṭha a, hmun ṭhenkhat chu a sakhat pangngai viau rualin a thawlna lai a awm bawk. Hemi hnuailamah hian lung chang ṭha ve tawk tak chu lungpher angin a inkhawh bawk, a awih zawng thlawp a inkhawh loh avangin he pialtlep hi a hlauhawm lutuk lo. Pialtlep leh awih hawizawng hi a inan chuan, a hlauhawm thei tihna. Tuiluankawr ṭha leh tuidawn nei an awm lo va, ruahsur leh thli tam tak chu leiah hian a lo lut tam viau tawh ang. Lei hnuaia lung hi sakhat veklo,  lungzai nei a ni. 

A mawng lamah infiamna tualzawl ṭha tak a awm, hemi laih zauna leh a sira kawng siam nan hian, a mual mawng lam hi khawih a ni. A lung hi chang ṭha leh zen pawh nalh tak a ni a, hemi khawih nan hian ‘an hal’ (blastling) a ni awm e. Kan hriat angin, lei hi tui nen a inpawm tawh hi chuan a rit viau zel a, tui lo pawm nual tawh leh luan chhuahna ṭha lutuk lo chu kan sawi mek mual te pawh hi a rit viau dawn a ni. A hnuai lama lo dawltu lung hi chak leh ṭha tawk tak ni mah se, nghawr lo tuar tawh, leh a tuizai ah pawh tui lo luang lut thei a ni si a, a chung lam delhtu lo rit nen, a chunglam aṭanga rihna thahrui nen hian a innawr thla ta a nih hmel. 

A hnuai lama lo ṭang ve tur, lung chang ṭha kan tih hian dawl zo lovin, infiamna tualzawlah hian, a inkhawh dan zuiin lung hi a nawr chhuak thei hial a ni. Lei che tawh hi ven zui leh a zia awm tura hmalakna a awm loh chuan, a che nawn duh viau a. Leilung inkamki avanga reh deuh vang vang pawh a awm tho nachungin, chenna leh tualchhung inkalpawhna kawng a khawih avang hian hmunhma siam nan sum tam tak erawh sen a ngai dawn a ni. 

Rulchawm leimin dinhmun aṭang hian, tuiluankawr pawimawhna te, tuidawn ṭangkaina te, chenna bul hnaia lung hal ṭhat lohna te hi zir chhuak thei ila. Favang ruah hi kan dawng leh zel dawn anih chuan, tun anga harsatna leh buaina hi kan tuar ve thei. Mahni in leh lo, kan khawtlang dinhmun ṭheuhte bihchiang ila. Sorkar hmalakna in AMC hnuaiah, Aizawl huam chhung bikah chuan in leh lo sakna tur hmun ṭhenkhata Geologist te inrawlh ngei ngeina tur dan hi hman theih ṭep a ni a. Dan hmanga barh luih kher nghak lovin, Aizawl leh khawpui dang mite pawhin, chhungkuaa kan awmna tur hmun leh kohhran mite leh khawtlang mipuite kalkhawmna tur hmun hma siam leh sak kawngah mithiam rawn zel hi intihhmuh ila. 

Leilung chinchang hria Geologist te, a sak lam thiam- Engineer te leh mipui kan ṭanho ṭhat phawt chuan, kan khawtlang leh ram hi kan him leh zual ngei ang. Mi rawna thil tih tum puitlin te leh, zirmite thuawih mai leh Sorkar thuawih mai te hi a Pathian thu em em a ni. 

Hmun tam taka lei tlahniam kan tuar mekte, leimin leh lung tla kan avanga harsatna kan tawh ṭhinte pawh hi a thlenna chhan zir zelin kan tuar ṭhinna tinep tura ṭanlak zel a ṭul ang. Leilung chet dan leh nihphung, a chak zawngte leh nihna te zirchianglo leh ngaihthaha hmalakna awm ṭhinte pawh hi, sum leh pai tam tak sen zel ngaihna a nih avangin ban san ve thei ila. Hmun ṭhenkhatah chuan, sum tam ngai lem lova han ziaawm mai thei tur hi a ṭul lova sen ṭeuhna pawh a awm thei a nia. 
Kan ram tan, a leilung leh sak lam thiam, heti lam kawng zirmite hian intuaihriamin theihtawp kan chhuah ve zel a. Kan zavaia kan ṭanho ngat chuan, ram nuam leh him zawk kan la ni ngei ang.