Mac Donald leh Mizo Union in khek na
Mizoram leh Atlantic Charter: Second World war ( 1939-1945) ah khan German leh Japan lam an chak tak em avangin British a mang an ta a . Ni 14. Aug. 1941.ah New Foundland tui pui chuangah thuthlung an sign ta a.
He charter (14 Aug. 1941.) thuthlungin a sawi chu–1) He indona hi ram tih zauhna tur a ni lovang, 2) Tumahin an ram an duhthu vang ni lova ṭhen darh nih hi an duh hek lo . Ṭhen darh lo ni tawh ho chu siam ṭhat leh an ni ang a. Anmahni duh thlanna pawh zahsak an ni ang. He thuthlung ang (reference) hian Mizo Lal 300 velin Union Jack hnuaiah ( AG Mc Call a ziah danin,) ni 6 May 1942 khan Flag chu kal hualin thutiam (Pledge) an sawi ve ta a. Mc Call chuan, "He Indonaah hian ṭangrual ho hi an chak phawt chuan indo zawhah in ram awm dan zel tur chu Nangmahni kuta dah a ni ang" tiin British sawrkar thutlukna chu a tiam nghal bawk a ni. Heng thuthlung denchhen hian Sir Stafford Cripps Mission chu India ramah Second World War-a India nen a ṭanrualna sawi turin an lo kal a.
Tin, Japan thlawhna ten USA Pearl harbor ni 1 Dec 1941-ah an bomb tak avangin August 15-ah Nagasaki leh Herosima, Japan khawpuiah USA-in bomb a thlak ve tak aṭang khan ṭangrual pawl (Allied power)chuan an chak tur chu an hre tawh a. British pawh an thutiam tawh angin an Colonial hmakhua ṭheuh tur chu a ram aiawh te fin leh felah a innghat a ni. He hun pawimawh lai Mizoram kan en ang.
District Conference vawi khatna. 16. Jan 1946: Mizoram lam pawh Mc Donald-a superintendent lai a ni. Mizoram pawh british-in India a chhuahsan hunah thumum nei tura kaihhruai a tum a , District Conference Aiawh Thlanna Vawi khatna an neihpui a. Mac Donald hian Heng huna India Movement leh Advisory council lo kal tur pawh hi a hre vek a. Chung ho rawn chet hmaa Mizo fate hi Thutlukna fel fai (determination) thu khat vua a, an hmakhua chu siam fel pui chu a tum ber a ni.
20.July. 1946.-ah District Conference chu a vawi khat nan ro a rel pui chhin a. Mipui mar a dek nghal bawk niin a lang. An rorela an thu ngaihtuah te–1) India Home rule te, 2) Zirtirtu atana Buh Chhun te, 3) Sipai bang tana pawisa lo kal tur te Rs 300000/-, 4) Lal buhchhun chungchang, an ngaihtuah chhin. (rorelna aitechiau)
24.Sept.1946: Mu Conference-a an resolution “Mizo union hi Mizoram aiawhtu kan ni a, kan duh thu leh duhdan lo chuan Mizoram thil engmah a awm tur a ni lo, MU chauh lo chuan Mizoram ai a awh lo,” tiin. Hei hian Mac Donald District Conference dodal an tum zia chu a entir chiang hle a ni.
October 1946: Mac Donald chu Mizoram hmun ṭhenkhatah mipui sukthlek en thlithlai turin a zin chhuak a. An rorelna chung changah mipui an phun a, a awm zia dik tak chu Mizo Union lung awi chiah loin mipuiah a theih dan kawng kawngin an fuih pawrh a ni ber mai. Baktawngah hian Mac Donald chuan, “Chaltuahkhuma a awm em.. ‘Awm e ka pu.” Mac Donald chuan, “Hei i lehkha hi Fimkhur rawh,” a ti a, lehkha chu a pe a. Chaltuahkhuma chuan “A thu chu ka thu a ni a, a ziak erawh ka ziak a ni lo.” a ti a. Bawhsap chuan “A dik ang,” a ti mai a. “I lehkha kha hi chhiar rawh,” a ti a, an chhiar a.
“Tunah chuan kan hotuten Bawhsap thuneihna an chuh ṭan mek a, an hneh hun chuan Mizoram chu a lo nuam thei ang. America ram khu thlir teh u. Khutiang khuan Republic Sawrkarin 1947-ah chuan kan lo awm mai dawn a ni. Thlamuang takin lo awm rawh u,” tiin a chhiar chhuak ta a.
Mac Donald chuan, “ Kan hotute i tih kha tute nge ni?” a ti a. Ani chuan, “Huai viauin ka ring, an ti ve leh ringawt a. Bawhsap chuan “Assembly khan i lo kal em?,” an ti ve leh a. Ani chuan, “Kal e,” a ti a. Bawrhsap chuan… “Khatah khan eng nge an tih?” an ti leh a. Ani chuan, “I hmaah khan lo dingin ka hmu a” a ti a. Bawrhsap chuan, “Khatah khan an khur a ni, hetianga in kal chuan khamah in tla ang, Mizoram aiawhtu chu kei ka awm a, Conference member-te an awm a,” a ti a.
Aizawl a thleng thla a. Hriattirna a chhuah ta sek mai a. Mizo Union a huat tak zia pawh a lang ta a ni. Tin , Mizo Union pawh an inngeih lo chho zui a, hruaitu an thlak sek mai. (p.144)
4th Nov. 1946.: Thakthing Zawlbukah MU chuan Conference an nei a. Ch. Saprawnga a lo ding a. Kan hotute hi kan ring tawk lo a ni. Chuvangin Constitution-in a phal angin, “No confidence ka rawn move e,” a rawn ti thawr mai a. Hruitu an thlang thar ta ngawt a. Khawtinkhuma leh Lalbiakthanga H.Vanthuama, Lalbuaia te an thlang ṭha ringawt a.
7th. Nov. 1946: Mac Donald an a hma lama ngaihtuah tura a lo duan chu, kuli, Ramhual, Mizoram Rorel dan thar tur duan te a ni. He meeting-ah hian Ch. Saprawnga leh R. Dengṭhuama chhim lam mi ve ve chuan Mizoram chu MU chiahin ram ai an awh thu Governor hnenah lehkha Assembly-in, thawn a rawt ta tlat mai a. Chu chu Lal (Chief ) lam chuan an hmin miah lo. An inhnial kual lai chuan Mac Donald chuan Vote lak a rawt thut mai a. An chak lo a, an lungawi lo zui ta bawk a.
8th. Nov. 1946: A tuk dar 10:00-ah chuan Conference hall-ah, Lal ho zawng leh Dahrawka te, Kapṭhianga te, Liantudaia C I. an kal khawm a. Ch. Saprawng a chu a rawn lut a, Bawrhsap Mac Donald Chair-a ṭhu chu lehkha a va pe a, a chhuak leh ta mai a, chu lehkhaah chuan “Ka pu Conference member leh hnamchawm member kan inzat avangin keini hnamchawm member te chu kan lo tel thei dawn tawh lova” (Hnamchawm aiawhin Saprawnga) tih hi a in ziak a ni. Tichuan, Mac Donalda chuan Conference a tawp ta, a ti a, an ṭin darh a.
Tin, hemi ni vek hian Mizo Union ho kha Thakthing Zawlbukah kal khawm leh tur an tia. Lalbuaia ina an innghahkhawm laiin Mac Donald-a chuan Lunglei SDO DA Penn–a Sainghinga Pol Agent , Zawngaua (dahrawk) leh police te hruaiin Union Pawisa kawl lai leh an file te a mansak vek mai a. A tuk ni 9th. Nov. 1946 Dar 11. Thakthing Zawlbukah chuan an kalkhawm leh ta a. Chumiah chuan a hmaa Inthlan ṭhat Khawtinkhuma kha Union Assembly thla Lalhema khan Charge a la hlan lova. Chairman-ah bawk Pu Lalhema chu a ṭhu leh a. Thu engmah pawh an sawi hmain Mac Donald leh ACD Buchhawna te police te hruaiin an lo lut leh a. Chaiman ṭhutnaah a phei a,
“Lalhem, thil i ti dik lo a ni. Hei i block secretary lehkha pawh ka man” a ti a. an chhiar khum a. “Tunah chuan kan hotuten Bawrhsap thuneihna an chuh ṭan mek a, an hneh hunah chuan Mizoram chu a lo nuam thei ang. Chaltuahkhum i hria em?” an ti ta tuar mai a.
Lalhema erawh chuan, “Ka pu tu nge a nih ka hre lo reng reng, sawrkar dodal zawngin ka la che ngai lo, Indopui pakhatnaah pawh Missopotamia-ah sawrkar ṭanpuiin ka lo kal tawh a; Indopui pa 2-naah pawh Lucknow-ah sawrkar puiin ka kal a, sawrkar do zawngin ka che ngai lo” a ti a. Mac Donald chuan, “Boy in ni a, rorel dan zirtir chu ka tum a in duh lova” a ti a. Dengṭhuama a lo ding a, Mac Donald-a'n a lo ṭawng khalh a, “Dengṭhuam nang pawh Ar note keu hlim ang lek i ni,” a lo ti a. Dengṭhuama chu a ṭhu leh nghal a. ( PIPup149) Mac Donald chuan, “Mizo Union a awm tawh lo pawisa hi tu kutah nge ka hlan dawn,” a ti ta mai a.
13. Jan 1947. Thakthing zawlbukah nei turin Khawtinkhum a 4.Nov. 46 No confidence move tum a, an thlan khan a ko va. He Assembly-ah pawh hian Lalhema khan Charge a la hlan loh a vangin Chair chu a la leh a. Mahse, Khawtinkhuma ten an ngai thei lo, an bei laih laih a. A ngaihna an hre mang lo va. Rev. Chhuahkhama chuan, “Van palai thuchah kengtu ka nia Pu Lalhem mipuiin bang turin an ngen che a nih hi maw mipui an khawngaihthlak em mai Pathian hmingin bang turin ka ngen a che. Bang mai la mipui an lawm dawn em mai,’’ a ti a. Lalhem an “Chutih a hnu a ka bang e,” a'n ti a. R. Vanlawma a lo lut a, “Ka thingpui in hlan a nia, 'ngati nge i lo ban mai,” a rawn ti ve leh a, mah se a ban san ve ta a ni.
21.Feb. 1947. Bengoli theatre Chairman Sainghinga Assistant Superintendent, Mizoram awm dan tur ngaihtuah, mi chi hrang hrang mi pawimawh 200 vel kal khawm. Vote lain resolution an siam. “Keini Mizo te hi Mahni ro inrelin mahni kutke ngeiin kan ding tur a ni.” tih resolution an siam a. Kum 10 hnua inlak hran leh hi a ri zing.
6. Mar.1947. Chuan khaw tinin an kaw phu tawk aiawh an thlang a. Chung chuan Lamualah District Conference member an thlang leh dawn , chu chu MU chuan Boycott zai an rel leh ta a ni. Sialsukah meeting neiin Signal-in an inhrilh darh a, an mahni khaw lamah an haw darh leh ta vek a.
9. April. 1947. Mac Donald-a district conference-in thlan ni tura a ruat chu a lo thleng leh ta a. Mizo Union chuan, “Lal ai awh leh Mipui aiawh kan inzah reng zel avangin eng kan ang chuang lovang,” tiin dt 6. Mar. 1947-a an lo rel tawh angin Lunglei Dhubi mualah chuan Mipui an lo kal khawm a. Ch. Saprawnga a lo kal a. “Tunah hian intihluihna ni lovin, Mizo union chuan inthlan hi a duh lo a ni. Mipui duh loh zawng anga inthlang lui an awm chuan mawh an phur zat zat ang. Inthlang duh lo chu hawn vek theih a ni e,” a ti a, an haw darh ta vek a.
14 April 1947-ah chuan Aizawl bial pawn lam district conference in thlanna AR lammualah an nei a. Lal aiawh 13, Hnamchawm aiawh 13 an thlang ta a. Hei pawh Mizo Union chuan an boycott tho a, tumah an kal lova, mah se inthlanna chu tluang takin an kal tlang.
16.April 1947. chuan Advisory Sub Committee ni 17 April-a lokal tur hmuak turin Mizo Union pawh Aizawl lo thleng khawmin, Thakthing Zawlbuka in khawm an ṭan dawn chuan Police pahnih an lo lut a. Ch.Saprawnga leh H. Vanthuama chu Bawrhsapin ka inah lo kal rawh se, ka hmu duh a ti.” an rawn ti a. Bangla an va thlen chun “E, saprawng kan va'n in hmu har ve le.” tiin a bekah a beng chawrh mai a. Vanthuam nang pawh misual in ni tiin han ben leh a tum a, mah se Side drain-a pai thlain a ben ṭhelh ta hlauh a. (Heng public figure kan sawi lan fo hi a hun laia fing ber leh chak ber an nih avngin dem theih an ni lova. Historical research-ah a ṭul avangin an tu leh fate huat chi a ni lo; an mitmei veng chungin kan tilang a ni). A tuk mai chu Asaam Advisory Sub Committee lo kal a nih tawh avangin Mizo te hmakhua chu Mac Donald chuan thu mum (plebiscite) a siam pui hman ta lo va. Ho takin Mizoram chu a kal chho a. Vut duka Vangvat tla ang maiin, Kum 10 an duh thu a chhuah tum, India-in a phal leh si loh avangin Independent an sual. An zan kal chho zelin Vawiin ni kan thleng ta. Kan politician Vision nei Ch.Chhunga leh Brig T. Sailo fam an chan hnuin kan fak let leh vel a nih hi..
- C. Vanlal Ruaia, 9862569310