MIZORAMAH THIRD REVOLUTION A THLENG DAWN
THUHMA : Revolution hi danglamna nasa tak thleng khawpa beihna sawina a ni ber mai. French Revolution chuan tunlai khawvel (modern era) ah min hruai lut a, Industrial Revolution chuan khawl hmanga hnathawh dan a tichhuak a, hausakna nasa tak a thlen a, Technological Revolution chuan hnathawh dan awlsam, rang zawk leh chak zawka thiltih dan a thlen a. Hetiang danglamna lian tham, khawvel huapa danglamna ropui tak ni lo mah se khawvel ram leh hnam hrang hrang zingah danglamna (revolution) a thlen ṭhin. Political armed revolution a ni thei a, hmasawnna revolution a ni thei bawk.
Mizoramah pawh political revolution vawi hnih a thleng tawh a ni. Mizorama political history-ah Mizo Union Revolution leh MNF revolution a thleng tawh a. Tunah hian a vawi thumna a thleng dawn a ni. Chu chu siamṭhatna revolution a nih kan beisei a ni.
▶ Mipui sawrkar dina, party sawrkar thlak tur te,
▶ Development sum politics khelh nana hman ti tawp tur te,
▶ Education politics khelh nana atan a hman titawp tur te,
▶ Corruption so sang tial tial ti tawp (control) turte,
▶ Social problem turu lutuk Zu, Drugs, HIV/AID, chhungkaw keh chhe mek (broken family) pung chak lutuk leh rethei leh hausa kar zau sawt lutuk control turte,
▶ Nun dan (moral life) chhe tawh lutuk siam ṭha turte
▶ Intodelh lohna (dependency) ti tawp a, mahnia intodelh (self sufficiency) tur te
▶ sem policy – a awlsam zawnga pawisa dawn (easy money) ah innghahna titawp tur tea danglama nasa tak (revolutionary reformation) a thlen a ngai a ni.
1. MIZO UNION REVOLUTION : Hun rei tak British Sawrkar awpna hnuaiah lal neiin kan awm a. Kum 1896 khan Schedule District Act (XIV of 1874) hmangin Bristish-India hnuaiah kan lut a. British Sawrkar kha a fing hle a, kan lalte kha ban lovin hmanruaah hmangin Mizoram administration an kalpui a. Second World War (1939-1945) a tawp khan British India-ah (colony) chhungah politics danglamna nasa tak a thleng a, chutah chuan Mizoram pawh politics-a harhna a thleng a. Mizo Common People Union tiin pawl din a ni a, chu chu 9th April 1946 khan Mizo Union tih a ni leh a. Mizo Union tum ber chu Indian Union zawma, Sixth Schedule hnuaiah Autonomous District neih a, Mizo lalte ban a, Democratic system hmanga Mipui sawrkar siam a ni. He movement-ah hian lal ban hi a ri ring hle a. Revolution angin a kal ta a ni.
Khawvel ram danga tribal movement ang deuhvin, hla, zai leh lamin kan awi a. Mipui pungkhawm chu mualah an pungkhawm a, zai leh lamin an ri luih luih a ni.
Mizo Union pawla ṭang ve turin
Tangka ro thangpui tel lo chuan,
Kan phal nem maw rairah riang kan tawnah.
Sachhiah, Fathang artui khawn fo hi,
A bo ngei dawn kan Zoram nuamah.
Hmun ṭhenkhatah chuan lal in an vawm a. Tichuan lal an ban a, Autonomous District Council kan nei a, Democracy hmangin mipui aiawh kan thlang a, mahse kan lungawi chuang lo. Engpawh nise Mizoram chuan kir leh tawh ngai lo turin kawng thar a zawh ta a ni.
2. MNF ARMED REVOLUTION : India Independence tirh aṭangin independence duh an awm reng a, kum 1947 khan Pu Sainghinga hovin mi 200 lai kalkhawmin independent an duh thu an lo sawiho tawh a ni. Nagaland-ah chuan India independence rualin Phizo-a hovin independence an puang ve nghal. Indepedent policy hi Mizo zingah chuan a arh chhuak mai lo.
Kum 1959 khan mau a tám a, Mautam do turin Mizo National Famine Front din a ni a. Kum 1961 mautam a lo tawp khan Famine Front chu Mizo National Front -ah kum 1962 khan a lo chang ta a. An policy atan “India aṭanga Independence” an hmang a. Volunteer tam tak an siam a. Pakistan sipai hruaitu an dawr chuan India tih buai nana silai pek chu an chak zawng tak a ni. MNF volunteer chuan Silai an la chhuak ta a. Kum 1966 khan independence sualin Armed Revolt an ṭan a ni. Armed revolt hi Kohhran hruaitute chuan ṭha an ti lo; MNF hruaitute zingah pawh an lung rual lo. Mahse 1st March 1966 khan silai a puak ta, hei hian Mizoram chu a la tawn ngai reng reng loh kum 20 chhung hian awh hun thim takah a hruai lut ta a ni.
Mizoram khua (villages) 764 aṭangin khaw 516 (villages) chu khaw 110 (Grouping Centres) ah sàwikhawm a ni a. Khaw tam tak hàl a ni. Lungdar khaw hàl hla an phuah a.
Lung dam ten zalna run
Khawiah nge Darkhaw pui,
A na e, a na lua e, ka tuar’an,
Kut ruak maia luaithlinul inṭhen kha bang maw
Hnemthiam ngaiin ar ang ka vai ruai e.
Mi tam tak ramhnuaiah kalin zalenna sualin an hel ta a ni. Mizo nun chu a harsa hle mai. Hmun hrang hrangah inkahna a awm a, carfew puan a ni fo va, ei leh in tur a harsa em em a, khaw kar zin pawh a harsa, nun a ral muang lo a ni. School tam tak khar a ni a, education-in nasa takin a tuar a. Primary school 750 atangin 350 a tla hniam a. A awm thei deuhten khawpui leh Shillong panin an kal a, mi tam takin lehkha zir an chawlhsan ta a ni.
August 1968 khan India Sawrkar chuan ramhnuai aṭanga lo kira in-surrender duh tan ngaihdamna (amnesty) hun a hawng a, mi 1524 an in-surrender a, chutih lai pawh chuan mi tam tak rammuin an la awm a.
Kum 1972 Mizoram leh Arunachal Pradesh chu UT-ah dah a. June 30, 1986 khan Accord ziakin State-ah hlankai kan ni leh a. Remna kawl a lo eng ta a ni. Zoram chu hmasawnna kawng zawhin a pen ve an ta a ni.
3. BEIDAWNNA (FRUSTRATION) THIRD REVOLUTION SIAM CHHUAKTU: Ralthuam hlipin, independence sual bansanin, Remna Thuthlung hruaituten an ziak a. Tichuan kum 20/Feb/1986 khan India ram chhungah State pakhat niin “Mizoram State” a lo piang ve ta. State sual chhuak tura a man kan pek hi a sang hle a ni. State dang angin Armed Revolution ti kher lo hian State hi kan nei ve thei tho a ni tih ring tam tak an awm a ni. Engpawhnise, hetianga political identity kan lo nei thei hi a lawmawm hle. Tichuan Development kan han buaipui ve a, harsatna dang kan tawk leh ta :
1. Development Harsatna : (Developmental crisis) UT kan nih aṭangin Development sum tlem te kan dawng ve a, chu pawh chu District Council budget nen chuan inthlau tak a ni. Kan lo rethei rei tawh bawk a; kan hmang thiam lo. Kan hàk a ni ber mai. Zu leh nula nen kan chèn a, kan MLA ṭhenkhat kawtthlerah zu rui kal thei lovin an tlu der a, kan Officer, Engineer leh doctor ṭhenkhatin zu ngawl an vei a, nupui an thlak a, a ṭhen an thi a. Law and order-in awmzia a nei lo va, system a function thei lo va, hetiang hi mimawl zinga thil thleng ṭhin a ni.
2. Duhamna leh Corruption: Kan han harhfim deuh a, thuneihna (power), sum, ram leh in ṭha sak lamah nasa takin kan intlansiak leh a. Tichuan development sum eiruk kan ching a. Politician ten democracy chu moneycracy (pawisa rorelna) sorkar-ah an chantir a. Minister aṭanga inṭanin Officer Pawisa hmanga hna thawkten eiruk an ching a. Development hnathawh a kal ṭha hlei thei lo va, hei hian min tizeng (paralyzed) zo ta a ni.
3. Development Politic khelhnan a hman : NLUP leh SEDP te hi mipui develop tumna a nih rualin, polictics khelhna a ni. Kawng siam leh building sak pawh politics khelh nan kan hmang ta zel a ni.
4. Education Politics khelh nan a hman : Education hi district council hun aṭang tawh khan political khelh nan kan hmang a, vawiin thleng hian kan la hmang zui zel a, University te neiin nasa taka ṭhang anga kan lan laiin a chhungril nun (quality) a ṭha lo hle a ni.
4. A NGHAWNG (Result):
(a) Intodelh lohna (Dependency): UT kan nih aṭangin kum 50 mual a liam tawh, mahse kan intodelh lo tial tial a ni. Duh kan ngah, mahse thawh chhuah a tlem si, engkim mai phai lam aṭangin kan la lut a, ni rei lo te pawh Silchar kawng a buai chuan kan buai zel a ni. Mizoram chu kut dawh state-ah kan siam ta a ni.
(b) Retheihna : Hmanlai ram buai hma chuan retheihna karah kan intodelh ve tlat, tunah erawh chuan North East India States zingah a rethei ber, intodelh lo ber kan ni.
(c) Education quality a chhia: Ministry of Education-in India ram education grading a peknaah chuan Mizoram hi education quality leh kalphung chhe ber leh hniam ber zingah min dah a ni.
(d) Khawtlang nun a buai zo : Kohhran leh NGO, a bik takin YMA te an lan ropui viau laiin ngawl vei kan tam, broken family nasa takin an pung, pavalai thi an tam, rethei leh hausa kar a zau tial tial, chhungkua leh mimal eizawnna mumal kan nei lo va, ni 100 inhlawhna nen kan ti vel mai mai a ni.
6. ZPM SIAMṬHATNA REVOLUTION: Tunah hian kan dinhmuna lungawi lohna avangin Third Revolution a thleng mek a ni. ZPM chu kalphung thara kan ram hruai turin mipuiin an beisei a. Tunah mi tam takin ZPM chu an bawh ta ruih ruih a ni.
(1) Sawrkar ṭha siam tumin party sawrkar ni lo, mipui sawrkar siam an tum. Abraham Lincoln America President a lo nih khan Gettysburg-ah heti hian thu ropui tak a sawi a. He ram leh hnam hian Pathian ram zalen min pe a, mipui sawrkar, mipui tan, mipui siam a din dawn a ni, tiin. (That this nation, under God, shall have the new birth of freedom and that government of the people, by the people for the people).
(2) Development kalphung siam dik tumin “sem policy” bansanin thawh chhuah policy (ban a kai policy) an siam a.
(3) Development Council/Board mithiam kaihhruai, party hrang hrang leh Kohhran aiawh telna siam an tum a ni.
(4) Development sum hi politics khelh nan kan hmang dawn tawh lo.
(5) Corruption titawp turin MLA candidates zawng zawngin corruption ti lo turin thu an tiam vek. Hei hi Mizoram history-ah a vawi khatna a ni.
(6) Monitoring Committee–District/Constituency tinah a siam bawk dawn a ni.
(7) Education politics khel nana hman ṭhin hi bansanin, mi thiam leh education lama tuite kutah dah a ni tawh ang.
(8) Sawrkar, Khawtlang leh Kohhranten Elementary education an enkawl dan tur kawng a zawng dawn ni.
(9) Administration siam ṭha turin Val Upa Council a siam a, Chief Minister in developmental department hrang hrang kha enkawl lovin supervision hna a thawk tawh zawk dawn a ni. Hei hi Mizorama la awm ngai lo thil thar a ni.
(10) Mizoramah Pathian ram a lo thlen a, a lo zau va, a lo ngheh a, a lo lan fiah deuh deuh theih nan a thawk tawh dawn a ni.
Pathian duh zawng a ni ngei a ni ang, mak takin mipuiin an support, Lunglei LMC inthlanah 100% seat an la a, hei hi Mizorama a vawi khatna a ni. Aizawl East I, Chief Minister bialah an chak bawk a, Luangmual leh Salemah an chak leh bawk a, Opinion poll lakna zawng zawngah ZPM chuan majority a hmu zel a. Hei hi Lalpa tih a ni. Third Revolution a ni ber mai.
Mizoramah a vawikhatna atan Third Party, party thar kum 6 leka upain party hlun pahnih hnehin Sawrkarna a siam dawn a ang hle. A chhan chu Mizo Union leh MNF ang bawkin “movement” a ni. Hei hi revolution dik tak a ni. ZPM thli hi na takin a tleh mek a ni. Zoramah kalphung thar thleng ngei rawh se.
KALPHUNG THAR SIAM DAN TUR STRATEGY:
1. Hmangaihna. Revolution lo pian chhan kan sawi takte hi a tak a lo chan theihna tur chuan “ram leh hnam” hmangaihna tak tak a ṭul a ni.
2. Mahni inphatna nun - self denial a ngai a ni. Lal Isuan mahni inphatin rawng a bawl a ni. Isua chuan “amah leh amah a inphat” a ni.
3. Thawhrimna: Rim taka kan thawh chauhin danglamna a lo thleng dawn a ni.
- Rev. Prof. Dr. K. Thanzauva.