Written by
- H. Lalremsanga

RAM HRUAITU PAWIMAWHNA

Khawvelah hian hruaitu ropui tak tak an lo chhuak tawh ṭhin a, a tam zawk phei chu kan ram ngaihsan em ema mite leh an chanchin pawh kan hriat bel takte an ni hlawm a. Tuna mi chanchin kan tarlan tur hi chu mi hriat hlawh lo tak, amaherawhchu a dinhmun leh a ram dinhmun enin a hnathawh leh a hlawhtlinna hi a ropui dangdai em a, keini State kilkhawr leh rethei tak tan hian zirtur a tam vangin ka rawn ziak a ni.

Africa continent-a Botswana ram khu kum 1966-a Great Britain aṭanga zalenna a neih hlim khan Khawvel ram rethei pasarihna (7) a ni. A zau zawngah Spain ram tiat ni mah se, Independent an hmuh hlim hian an ramah 12 kms vel chiah kawngpui hman tlak a awm a. Hospital han tih tham a awm lo va, University pawh an nei lo. A mipui tam zawk chu ziak leh chhiar thiam lo an ni a, a ram leilung 14% bak lo neihna tlak a ni bawk si lo. An independent hlim hian an ramah mi 22 chiahin University an kal thleng a, mi 100 bawr vel awrhin high School an zo thei. An ram hian economy mumal a nei lo va, a mipui tam ber chu Bawng vulh leh lo neia eizawng an ni. Mahse, tunah chuan Khawvel ram economy nghet leh ṭhang duang ber niin mite mak tih a ni. Khawvela gem diamond thawnchhuak hnem zinga mi niin, an per capita income pawh US dollar 18500 vela chhut a ni. Eiruk tlemna ram niin khawvela eirukna tehna Corruption Index-ah South Korea te ai pawn eirukna (corruption) a tlem zawk a ni.

Hetiang dinhmuna an din theihna chhan bul ber pakhat chu an ram President hmasa ber Sir Seretse Khama vang a ni. An ram Lal thlah zinga mi ni mah se, nupui atan sap nula a neih avangin a ram mipuiin an enhrang hle a, archuk tui lo hialah an chhuah a, kum 1951-ah an ram aṭangin an nupaa hnawhchhuah (exile) hial an ni. Khatih hunlaia South Africa ram phei chuan an rama zin a khap hial a ni. Bostwana ram Lal ṭhutthleng luah mai tur a ni a, mahse mingo nupui a neih avangin Lal a nih chu an phal ta lo va. Lal ṭhutthleng a hnawl hnuah mi naran angin an rama kir leh an phal ta chauh a ni.

Kum 1961-ah politics luhchilhin Bechuanaland Democratic Party a din a, a ram mipui tan rawngbawl hna ṭanin mipui ngainat leh zah a ni chho tial tial a. Kum 1965-a an ram inthlanpuiah an party chuan hnehna ropui tak changin Prime Minister-ah thlan a lo ni ta a. Prime Minister a lo nih hian Botswana ramin zalenna a neih theih nan theih tawp a chhuah a. He tih hunlai hian Botswana/Bechuana ram hi British thuhnuaia awm ni mah se, Colony ni lovin Protectorate a ni. Protectorate hnuaiah chuan a ram mipuiten anmahniin ro an inrel ṭhin. Kum 1966 a lo herchhuah meuh chuan ropui takin zalenna an lo hmu thei ta ni. Independent an lo nih hnuah chuan an ram President hmasa ber a ni nghal a. Zalenna nei mah se an ram a retheih em avangin hnathawh tur a ngah nghal hle a, he a hnathawh ropui tak hi tun thlenga mite ngaihnawm tih leh, ram khat economic hmasawnna zir hlawh ber pawl a lo ni ta a ni.

President Sir Seretse Khama hian an ram retheihna khurpui aṭanga khaichhuak turin hmanraw pathum a hmang a, chu chu Bawngvulh (cattle), Copper (Dar) leh Lunghlu (Diamond) a ni. Heng hunlaia Africa ram tam zawk zalenna hmuten an ram leilung hausakna (natural resources) te chu hmasawnpui aiin, an ram hruaituten mahni inhaivur nan, thuneihna pumbilh (dictatorship) leh tualchhung indo nan an hman laiin, President Sir Seretse Khama erawh a tumah a chiang a, chu chu an ram retheihna khur ata khaichhuah a ni.

A ram mipui tam zawk chu lehkha thiam lo an ni tih hriain pawn lam mi thiamte chawlutin a hmang ṭangkai thiam hle a. Ram dang company te pawh an ram hausakna haichhuak tura sawm lutin, a ram mipuiten heng company liante lak aṭanga thiamna chhawrtlak an neih theih nan policy a duang thiam hle a. Lunghlua hausa ram an nih avangin Lunghlu company lian De Beers chu inremna siampuiin DEBSWANA Mining Company a dinpui a. A tirah Botswana sorkarin he company-a share a neih chu 15% chauh a ni, thiam takin kum nga (5) chhungin he company-a share chu 50% laiin sorkar kutah a dah thei ta a ni. Hei mai a la ni lo, he company-a Lunghlu (diamond) hralhchhuah aṭanga a hlawkna 70% lai chu sorkarin a tel theih turin inremna a siampui leh ta zel a. Kum 1970 a lo herchhuah meuh chuan sorkarin budget surplus (sum chuangliam) a nei thei ta hial a ni.

Heng hlawkna aṭang hian a thlawna inentir theihna Hospital te, School te, University-te a din belh zel a. Ran vulhtute hnenah subsidy-in ran leina tur te, ranchaw leina turte leh ran in sakna turte sorkarin a pe chhuak ṭhin a. Botswana Meat Commission dinin, ran vulhtute ran vulh sate chu ram chhung leh pawnah an thawnchhuak ṭhin a ni. Hei hian ranvulhtute chu hna nghelnghet a siam a, an ran vulh sa chu hlawk lehzualin an hralh theih phah a, European Union nena inremna an siam tharah phei chuan khawvela Bawngsa man (rate) pangngai aia toin European Union-ho ramah an hralhchhuak thei a ni. Inkalpawhna kawng ṭha a pawimawhzia hriain an independent hlima 12 kms vel chauh kawng tihtlak nei kha, tunah chuan Africa Continent-a road infrastructure (inkalpawhna kawng ṭha) nei ṭha ber pawl a ni a, khaw tin deuhthaw chu khawng ṭha takin a pawh vek a ni. An ram budget tam zawk chu mipui hmasawnna turin a hmang zo deuh vek tih theih a ni a, Hriselna (Health) leh Zirna ṭha (Education) a ngaipawimawh em em a, tunah chuan Africa Continent-a lehkhathiam tam berna pawl mai ni lovin, zirna in ṭha ngah berte zinga mi a ni.

Vanduaithlak takin a cancer tih hmuhchhuah a ni a, kum 1980 khan he khawvel hi a chhuahsan a. A vuinaah hian mi 40,000 lai an pungkhawm nghe nghe a ni. President Sir Seretse Khama hi Khawvel ram hruaitu dangte angin lar ve vut lo mah se, kum 13 chhung ram a hruaina avangin Botswana ram hi Africa continent mai ni lo, khawvel ram changkang ber pawlah a chhuah thei a ni.
Mipui nge pawimawh I tih, Hruaitu ṭha?

- H. Lalremsanga