Rethei leh hausa inkar zauna Mizoram
Mizote hi ziak leh chhiar kan zir ṭanna pawh kum 100 chuang awrh chauh a la ni a. Zawlbuk rorelna hnuai, Sailo Lalte awpna hnuai aṭangin kum 1952-ah Assam hnuaiah District Council dinhmun pek kan ni. Kum 1972-ah U.T. rorelna hnuaiah awmin kum 1987 ah State puitlinga hlan kai ve ṭawk kan ni.
State puitlinga kan awmna pawh a la rei lovin kum 28 vel chauh a la ni awm e. Heti chung hian concrete building ropui tak tak kan sa khir ei uaih a, car manto chi berte kan nei ta. Computer/ Laptop leh cell phone changkang ber ber chi hmangin Internet khawvelah kan chuangkai a. Social media-ah pawh ram changkang berte rualin Facebook leh WhatsApp tihte chu thingtlang khaw kilkhawr ber thlengin kan khawvel nunphung pangngai a lo ni ta reng mai.
Motor in ruk sak te, Bank suam te, kidnap leh Pathian Biakin rawkte chu nitina kan chanchinthar hriat tur a lo ni ta. Accident rapthlak tak tak te, tualthah leh kum tlinglo pawngsualte chu nitina thil thleng naranah ngaiin mak pawh kan ti em em tawh lo. Hetih lai hian khelmual ropui tak tak leh Airport zahpui awmlo tak takte pawh kan nei tawh a, lei chung leh lei hnuai hausakna hai chhuak tura hmalakna a kal mup mup a, Look East Policy Programme hrang hrang leh Rail kawng thlengin kan buaipui ta mup mup mai.
Hetianga hun inher danglam lai (generation period) mil ang zela ram hruai thiam leh a ngaihna hria, ram hruaitu ṭha leh hmalam hun thlir thiam (vision) nei ṭha chu ram mipuiten kan mamawh lai tak a ni. Amaherawh chu, tun hunah hian chutianga ram hruaitu ṭha chu kan la neilo tlat thung. ‘A nei sate chu pek belh an ni ang’ tih ang deuhin hausa an lian thur thur a, rethei an te tial tial thung. Hetiang dinhmuna kan din nachhan chu ram hruaitute zir loh vang a ni.
Ṭhenkhatin ‘Kan khawsaknate chu vanah a ni si’ tih hla thu nawn an rem tlut tlut lai hian, rethei zawkte chu development hrang hrangin a thlawh khum duai duai a. Sawrkar hnathawk awm ve lohna chhungkua, inbenbel nana engemaw sumdawnna nei ve si lote chan chu a chau hle a. Ruling party ni ve lo tan chuan engemaw therhlo chhete te pawh beisei phak a ni lova, party bil politics kan khelh ṭhinna hian inthliar hranna a ti zual zel bawk. Rethei leh khawsak harsa zawkte tan chuan development kan tih hi infiam miten khelmualah football an khel a, an pet kang luah luah a, a tlakna lai chu a awm zeuh zeuh ang chauh a ni. Nasa taka hmasawna kan inhriat rual hian, eng hmasawnna lian tham mah hian a grass root (mipui rethei) te chu a thleng phak ve tak tak ngai lo.
Rim taka an thawh rah sengtu mipui chhiahhlawh sawrkar hnathawkte hi thiam bikna nei leh training neite an ni a. Thik leh itsik vang ni lovin an thlatin hlawh aṭanga ‘average’ chhutin Group ‘D’ te hian nitin Rs. 300/- aṭanga Rs. 400/- vel hlawh ta ang se la, an inkar inkhaipadiat dante chhut kân ila. Chief Secretary leh Senior officer liante chuan nitin Rs. 3000 - 4000 - 5000 laite an hlawh daih a. Hamṭhatna hrang hrang pek an nih bakah an damloh man te, chhawr tawh loh man (pension) te leh an office kal loh ni pawhin hlawh an la nei tho bawk. Kan sawrkar hnathawkte hi an vannei em em a, mipui anmahni dawrtute tana induh thei leh hlawh pun ngiata iak ngam tur an ni lo. An hlawh zah ve chauh pawh hlawha thawk duh ṭhangthar ṭhalai lehkhathiam an tam tawh lutuk. Mizo mipui nuai sawm pakhat vel rawngbawl sak turin mi 58000 vel min rawih sak a. India state dangte ngaihtuah chuan Deputy Commissioner pakhat awp tham lek kan ni awm e. Kan vannei nge kan vanduai ni zawk ang, heti zat zat sawrkar hnathawk kan nei bik hi?
Kan aiawh tura mipuiin kan thlan Minister/ MLA te hlawh dinhmun pawh sawi kai ve ila. An hlawh thar ber anga chhut leh kum khat atana hamṭhatna hrang hrang an dawnte chawh rualin nitin Rs. 4000/- vel hlawh ang an ni. An nih tawh loh hlawh (pension) pawh Rs. 5000/- aṭangin Rs. 20000/- ah a kai chho dawrh tawh a. MLA ding lai a thiha ralna Rs. 2,00,000/- kha tunah chuan Rs.10,00,000/- lai a lo ni ta bawk. Ram dang roreltute nen an hlawh khaikhin chuan eng tham mah a ni lo mai thei a. Mahse, mi ram hruaitute chu an thawh rim avanga an cher tlawk tlawk laiin keini ram hruaitute chu an thau kung kung thung lawi si.
Eizawnna mumal nei lo mirethei mi hnuaia inhlawhfa, nitin eichawp zawng (daily labour) te hian hah thi kûl, thi leh thau pawlhin ni khat Rs. 250/- aṭanga Rs. 300/- te an hlawh tlangpui a, Bawngsa ti hlang kg.1 leina pawh a man tawh lo. Nitina inhlawhfakna a awm zen zen loh bakah, Sunday leh chawlh hlawh an nei ve lo. Karah dammawh hritlante a lo awm lo thei lova, fate sikul fee te, T.V. bill leh in luah man thlenga pek a lo ngai a, mi hausa ten kar tluana sa ei tur an lei khawl ṭhin lai hian Sunday zinga sa hmeh pha ve lo, alu leh artui hmeh ta mai mai hi chhungkaw tam tak an awm. Hausate hian retheite retheihzia an hre pha ve lova, mi rethei leh hausa dinhmun inkar hi a zau teh a nia.
Kan sawrkar hnathawkte thla tin hlawh hi tunah rih chuan ramin kan innghahna leh Industry neih chhun a la ni mai awm e. Hlawh an lak theih loh chuan kan ram sum leng vak a buai nghal a, Bazar leh sumdawnna hmun thlenga in hralh a har nghal pang ṭhin. Kan mi rawihte hlawh hi thlatin cheng vaibelchhe za leh sawmnga vel a ni a. Kan budget pumpui
aṭanga chhutin an hlawh leh inrelbawlna senso hi 80% vel niin a chhut theih. Budget aṭanga 20% vel chu mi nuai sawm chuangin kan lo chang ve tihna a ni. Mipui chanvo hi a ropui lo hle.
Budget aṭanga 20% vel mipui thleng phak sum inchuhin mi tam tak chu Ruling party nih tumin an phek buai a, Ruling party office te, Minister te office leh Bangalow chu nitin belin eizawn nan an hmang. Kan awmna party chu Ruling party a nih ngei theihna turin lu chhum ban chhum huamin, party thu leh hla chu a dik leh dik loh ngaihtuah lek lovin kan sahuai thing vawn tlat ṭhin. A dik tak chuan heng kan sum inchuhte hian Unit, Group leh Block chu sawi loh, nitina General Headquarters office bel tute dinhmun siamna pawh a daih lo.
Ram hmangaihtu inti kan ram hruaitute hian hei chen kalphung pangngaiin min kalpui tawh a, eng ruai kan ang thei tak tak lo. Anmahni, an vua leh vangte leh party-a an duhsak zawngte chauh bak hamṭhatna leh hmasawnna hian a thleng phak lo. Tuna kan kal dan pangngai ang ni lo, huapzo leh mitin thleng phaka ram hruaituten ngaihtuahna an sen a hun ta. Chuti a nih loh chuan khawvel History-a kan hriat ang hian mipui rethei thinur puak keh buaina hi kan ramah a thleng ve mai palh ang tih a hlauhawm ta hle mai.
Sawrkar zem zen ve lo tan hah taka kut hnathawh hi kan ramah hausakna a tling zo lova, a thawk nasa sate retheihna ram a ni. Kan ram hruaitute hian kut hnathawktuten an thawh rah aṭanga hlawkna an tel ve ngei theihna turin hma la se, taima leh hah taka thawktuten hlawkna an tel theih hunah chauh kan ram hian hma a sawn thei ang. Kut tlinglo leh a thlawna sem policy chauh kan hotuten an tuipui chhung chuan ram ropui kan thleng ngai lovang. Hmasawnnain min hrut chhoh mil ang zela ram hruai thiam leh khaw hawi zau, hruaitu ṭha leh rintlak chauh mipuiin kan zawn chhuah thiam a hun ta e.
- R.Lalhmangaiha, Bethlehem Veng