INRENCHEM

Kan thu ngaihtuah ho tura ka han chhawp chhuah hi kan hriat tawh sa leh a ṭhen te phei chuan kan practice lai mekte a nih hlawm ka ring. Chuvang chuan kan in tuai thar leh na/ min hriat nawn leh tir tu ah te ngai thei ila a ṭha mai awm e.

Central lam hruaitute (UPA) chanchin - TV, newspaper, etc. aṭang te kan hre ṭhin ang a - chumi chuan a zinnaah thlawhna man tlawm berah a chuang, etc tih te. Tual chhung lam han thlir leh ila, kan Mizo pa hausa - Pachhunga & Sons, Hauva & Sons, etc. te a tirah chuan rim taka hna thawk leh an thawh chhuah sa ang ang te pawh renchem taka hmang a, tun dinhmun thleng thei ta hi an ni hlawm. Ani tak a, keini pawh kan in ngaihtuah ngun a ngai hle, chuti lo chuan tlem te chauh alawm kan tih chhung hian kan lo tla chhe der thei a ni. Engtin nge hma kan lak ve ang - ram kan hruainaah, hna thawhnaah, inchhung khurah, mimal nunah, etc te han sawi tum dawn ila.

Sawi tawh angin kan Minister, MLA-te ram kan hruainaah kan inngaihtuah ngun a ngai hle. Kan zin chhuahnaah te a senso tlem zawng kan ngaihtuah a, tual chhunga kan zinnaah te pawh motor ken duah duah mai te hi a insenso thlak a, a ṭul bak chu ti lo thei hram ila a duhawm hle. Eng emaw meeting etc ah te pawh a hautak lo zawng, senso tlem zawng ngaihtuah zel thei ila a duhawm khawp mai. Kan hamṭhatna dawn theih ṭhinte pawh a loa luak chhuakin hman tum lo ila. Kan bunglow leh in-te pawh a mawi tawk bak chu tih tum lo ila, sawrkar kan renchem a lo ni reng mai dawn a ni.

Hna kan peknaah te pawh Company rinawm, contractor dik leh ṭha etc kan thlan chhuah ngam a ngai. A chang phei chuan mahni hekna hial tur pawha kan din ngam a pawimawh hle. Tichuan, hlauh nei loin ro kan rel thei ang a, kan inrenchem a lo ni reng dawn a ni. Sawrkar thil reng reng a te bera aṭanga a lian ber thlengin a ṭul tawpah lo chuan mahni (private) tan hman tum miah lo ila, sawrkar ti hek lovin, mahni intum ve hram hram tum zawk ila. Kan office ṭheuhah te, mamawh bak engmah kawlin nei lo ila, ram tan sum kan save/ thawk chhuak a lo ni ve reng mai dawn a ni.

Kan hnathawhnaah a bik takin sawrkar office a thawk zawng zawng te, hun vawn dik chung chang thuah i fimkhur ang u, hun hi pawisa a ni, kan ti si a, kan vawn dik loh chuan sawrkar kan eiru tihna a lo ni a, ṭul lovah kan khawh ral mai mai a lo ni reng mai. Motor kawl thei chin te pawhin ṭul lem lovah chuan kan motor te chelek fo lo ila, oil mana sen ral tam lutuk tur kan save a lo ni ve reng mai dawn a ni. Sumdawng ka nih pawhin pawisa lo lut zawng zawng kha hlep vek a ni lo tih kan hriat tawh kha, taima takin kan in chhut fel ṭhin ang a, a hmanna tur dikah chauh kan pawisate kan hmang ang a, a bak chu khawh ral mai mai lovin bank lamah emaw kan dah ṭha zel ang a, nakin hun atan kan innghahna an la ni thei dawn a ni.

Taxi pu ka ni a, taima takin zing aṭangin ka service ṭhin a, mah se ka hlawh te, zu, hmeichhia, zuk leh hmuam, etc tih nan te ka hman leh mai mai si chuan engtikah mah ka ding chhuak ve lo ang. Chuvang chuan ka hlawh chhuah ve ang ang te, renchem taka hman a, a bak chu saving lamah ka dah zel mai kha a
ṭha ber. Tu pawh ni ila ka nitin/ thla hlawh a tam lem lo a nih chuan saving lamah ka san a ngai. Mithiamte sawi danin, lak luh tlem tan chuan pawisa hman na neih tlem a, a khawl lama ṭan lak kha a kawng ber a ni an ti.

Mihring kan nih chhungin chenna tur in leh lo te kan mamawh a, amaherawhchu a nei deuhten an tih ang, nei lo chung chunga tih ve zel kan han tum hi chu phurrit mai a ni duh hle. Chuvang chuan kan tih theih tawk bak tih ve zel tum chu ṭul lo, hek sak mai mai a ni. Inchhung bungruate pawh Mizote chuan kan lei chiam
ṭhin a, hei pawh hi kan dinhmun a zirin ṭul lem lo, hek sakna mai mai a ni thei. Khawpuiah chuan PHE tui sem ring kan ni deuh tlangpui a, heng te pawh hi tuithianghlim a ni a, ṭangkai taka hman a, motor sil nan, cement chawh nan, etc te hman mai mai loh a ṭha hle. Kawlphetha indaih lohna a nasatzia kan hre ṭheuh ang a, chuvang chuan kan awm lohna pindan etc te chhi eng hluah loin off nachang hria ila. Electric hmang chi bungruate pawh kan hman chuan a tlem thei ang ber hman tum ila a
ṭha hle. Eirawngbawlna gas te pawh tunah hrih chuan kan harsa ang reng hle mai, hengte pawh hi kan thil chhuan lai kha a so tawh chuan, a so tawk leka herh hniam theih a ni. Eirawng kan han bawl a, ṭhenkhat chuan kan siam ṭeuh a, a tukah a ṭhing kan ring a, chutiang zelin a tawpah kan paih leh
ṭeuh mai ṭhin. Hei pawh hi ei chawp tawk te te in siam ila, a hriselin a tuihnai zawk ang a, a hek lo zawk ngei ang.

Nu leh pa leh ṭhalaite han in bih chiang ve ta ila. Ka nitin khawsaknaah ka hautak lutuk em, mamawh lo, thil ṭul lo, tih ṭhin ka ngah em? Chhungkaw pa ber ka ni a, ka thil chin
ṭhin - pawisa khelh, zu in, etc, te hi chhungkaw tlakranna mai mai a va ni ve. Chu ai chuan dah ṭha ta zel ila, thla hnih hnu lekah pawh eng zat tak ni ang maw? Chhungkaw nu ber ka ni a, kal chhuah apiangin second hand ka khai haw em? thawmhnaw ngah lutuk te pawh hi thil ṭul lo, hnawksak leh hek sak mai mai a ni. Chhuah vahna hlekah taxi han tih zen mai pawh hi hek sak riau a ni ve thei a ni. Kea han kal ve te pawh hi a hlat lutuk loh chuan kan taksa tan a ṭha zawk bawk a ni.

Ṭhalai lam te pawh thawm-hnaw man tam pui pui in bel ṭhin hi a fuh ber lo. Kan dinhmun mila inchei hi a mawi tawk hle zawk. Lirthei nei ho tan pawh a hek sak lo thei ang bera hman a ṭha, tichuan chhungte tan pawh phurrit a ziaawm deuh ngei ang. Kan mobile phone bill te pawh hi han belh khawm tak tak chuan a tam duh khawp mai, insum deuh thei ila chuan sum kan save ṭeuh thei ang. Mimal tinte kan hriat miah lova min ti pachhe ṭhintu chu zuk leh hmuam kan tih ṭhin hi a ni. He thil atana kan pawisa hman ral hi belh khawm ta zel ila, thla hnih hnu lekah pawh cheng eng zat tak tling ang maw, kum khat, kum nga leh kum sawmah phei chuan tam tak a ni ang. Chu ai chuan han dah ṭha ta zel ila kan hlawk pui zawk ngei ang.

Economist-te chuan miin a tangka tlang khat a sum theih chuan, chumi zat chu a hlawh chhuak tluk a ni, an ti. Kan pawisa ṭula hman tur ngei ngei te pawh hi ni hnih khatin emaw han tikhawtlai ila chung te pawh chuan kan sum dinhmunah awmzia ṭha tak a nei thei a ni, an ti bawk. An tia lawm, pawisa hi chu kan nitin mamawh ṭheuh a ni a, chuvang chuan mi tu pawh mai hian kan thawk chhuak thei tlangpui. Mahse, kan hman ral dan erawh a inang lo nuaih mai. Ram, mimal, ding chhuak, lo hausa ta em emte hi chu a tlangpuiin awmze nei taka sum leh paite hmang ṭhin, dek ral mai mai ngai lo an ni duh khawp mai.

- Lalchhandama Colney