Written by
- Hriata Sailo

‘Pathian leh Kan Ram Tan’ Zirchianna

Kum 2018 vawiin ang hunah khan han kir lawk ila. Kawtthler, social media leh biak in chenin, Mizoramin ziak loh dan ang maia a neih tawh, kum 10 dana sawrkar thar thlan tlin duhna nasa taka lang kha kan mitthla thei awm e. Eptu lama term hnih ngawt lo inzir fing tawh MNF party chuan hun ṭha hlah a tum lo. Rorel lai chunga mipui lungawi lohna zawng zawng, a bik takin ‘ZU’ huatna politics inmung mek tha chakna chu remchangah lain lamṭangah a siam vat a. Chhan tam tak awm bawk mah se, zu huatna ringawt pawh kha mi tam tak tan ruihpui loh har tak a ni! Mipui dem ngawt tur erawh kan ni lo, sawrkar thar châka patling khawhar tan khan MNF khan candidate itawm pui pui, thiamna lama thleng sang tak tak, hmel thar min chhawp chhuahsak tlat a lawm. State dang rorelnaah pawh khatianga mi thiam rual hmun khata an awm ṭhuau maina kha a bak a awm bik dawn em ni? Rei lovah chung mite chuan party kalphung ziding lem zawhin, a zirtirte zat zet hêktu atan thehchhuaha awmin, ze hlui hlimthlaah an chunga kan beiseina sang tak chu an hlamzuihtir dawn tih hre hek lo i, ‘Pathian leh kan ram tan’ titu MNF sawrkar kan piantir ta rup mai a!

Kum 5 kan han bangliam titih a, election pawh ni tlem te chauhin a dai dang leh ta. Kum 5 chhung min hrektute pawhin min rawn hmangaih thar leh ta hle. Zoram hmun tinah alkatra rim a nam leh ta. Mahse, mak tak maiin kawtthlerte chu a reh ṭhuap a, hrawk phiar ṭawng ṭawnga “Bang rawh se!” ti thawm hriat tur a awm mang tlat lo. Rorel lai tan lawm tur nge hlauhthawn tur tih hriatthiam a har khawp ang; dan ngaiin term 2-na an beisei phah mai thei e. Mahse, kum rei lo te kalta aṭang khan, inbeihna tualzawl hi nasa lehzualin a inthlak a, feh kawng kal pah pawhin rorelna in puia dawt sawi leh sawi lo kan hre thei vek tawh a ni. Kan duh lohah kan chiang tlang hlawm ta lutuk hian, kawtthlera lungawi lohna lantir buai aiin; vote thlakna hmuna tihlan kan thlang zawk pawh a ni thei.

Intiamna thaw heng?

Kum 5 MNF ro kan reltir chhunga an intiamna an puitlin leh puitlin loh te, mipui a nghawng dan te thlir hoin, mahni in lum aṭanga judge nih ṭheuh i han tum dawn ang aw.

▶ SEDP – Cheng nuai 3 mipui hnena an intiamna hi “Min thlan tlin leh chuan” tiin tawp an khar a, a hlawhtling lo chu a ni phawt mai. Hemi atana din Board 14 teh meuh mai uchuak taka enkawl nan hian kum tin nuai 400 chuang fe a luang ral thung. Mipui hnena an intiamna erawh kum 5 chhungin an puitlin zo lo. Result: Failed.

▶ PAHOSS – AMC huam chhunga a hlawkna teltu 403 teh meuh hnena mipui sum tam tak pea parking area siamtir zingah 11 vel chu hman a ni ve awm e. A tum ber traffic jam tihtawp erawh a hlawhtling lo chiang hle. Parking siam tura a hlawkna teltute hming list-ah Assembly speaker BJP zawm ta Pu Rinliana Sailo telin, rorel lai vua leh vang leh party tana mi ṭangkaite hmingin a ṭial mawi hle. Result: Failed.

▶ Airport Cute – Airport chei leh tihzauhna hna thawk tur hian CM ṭhianṭha tak Kamrula chu cheng vaibelchhhe 19 man lawih dan loa contract pek a ni. Quality ṭhat tawk loh avangin khawih lai mekin a chim. Kan airport chhuah dan tur chu a lang ruak tawh a, a kal ṭhinte kan lung a awi emaw chu? He Kamrula bawk hi hna hmu thei, Mizoram sum dinhmunin a sen a kawh va va lai pawha bill tang ve thei lo a ni. (Corruption leh hnam dang contractor vulh lenna chu sawi zui thui lo mai ang.) Result: Failed.

▶ Healthcare – Dam hi tu tan pawh kan dikna chanvo a ni tawp mai. Damloha inenkawlna ṭha hmuh phak si loh hi a runthlak hle a, sawrkar thar thlan dawna kan ngaih pawimawh ber pawl pawh a ni chawk reng a ni. Kum 5 chhungin Mizoram State Health Care Scheme (MSHCS) chungah mipui rinna nasa takin a tlahniam a. Kum kalta aṭanga tehin 2022 – 2023 atana inziak lut zaah 45.08% teh meuhin a tlahniam. Mizoram Healthcare Scheme hnuaia inenkawlna senso hmuh let loh la batsak hi cheng vaibelchhhe 63.88 lawih a ni. Result: Failed.

▶ State Economy – GSDP aṭanga chhutin state leiba neih zat hi 56.7% a ni hem mai a, GSDP aṭanga chhutin India ram state zawng zawnga leiba ngah ber kan ni! Leiba rulhna leh sawrkar hnathawkte hlawh hi loan hmanga la pek ve ṭawk ṭawk a ni bawk. Election hun puan a nih hnuah pawh kan la puk zel dawn a nih hmel a, a rulhna tur thawhchuahna tur ruahmanna erawh kan hre lem lo. Result: Failed full ṭhak.

Khi'ng ka rawn tarlante khi roreltu dinhmuna an din theihna tura mipui hnena an intiamnaṭinzawrhna ṭhenkhat chauh a ni a. Mipui lahin vote hmangin a man kan pe tla diam tawh a. Refund policy lah a awm der si lo.

Sual Tlenfaina’n Nationalism

Tun ṭum inthlan tur chu ‘nationalism’ tih ṭawngkam kan hre thar nasa viau mai. ‘Mizo nationalism kengtu’ anga inchhalin, MNF hotute chuan ‘ralthuam an dah ṭhat hun chhung chu kumkhua atan a ni lo’, ‘a ṭul chuan kan rammu leh mai ang’ tih ṭawngkamte an han chhakchhuak thar leh a. Mizoram a lo ṭhatna tura zalenna sualtute khan an duh anga zalena ro an rel theihna turin term 4 lai sorkarna an chelh tawh a, hei hi min thlenpui chin a ni. Eng beiseiin nge an rammut leh ang? Tuna kan ram an enkawl danah hian ‘nationalism kengtu’ angin ro an rel em? Nge nationalism hi sual tlenfai nan hman an tum mai zawk? An thiltih aṭanga tehin he zawhna hi I chhang ang u.

Kan ṭhenawm Manipur, BJP sawrkarnaah Zohnahthlak unaute leh Meiteite inkara innghirnghona thleng avangin tam takin nunna chanin, hlau thlabarin hma lam hun thui tak pawh thlir thei lovin kan chipui mi tam tak an awm mek a. Hetiang khawpa buaina rapthlak si lakah BJP sawrkar chuan a beng a chhu ngawng tlat a. Chutiang bawkin Manipur BJP kaihhruai sawrkar pawhin kum chanve dawn chu hetiang thil rapthlak hi mipui chungah a thlen a phal tawh a ni. He buaina hi MNF sawrkar pawhin remchangah lain, mipui sihhnipna laiah nationalism hriak a lo leih hauh hauh a, kum 5 chhunga khawbaw taka ro min relsakna lak ata kan rilru lak pen nan hman tumin a phe buai mai niin a lang. Fak an ph na lai pawh a awm ngei mai. Amaherawhchu, kan unaute hma ngaitu anga an lanna hian ram inrelbawlnaa an hlawhchhamna zozai a tlengfai zo lo tih chu keini aiin an hre zawk awm e.

Tin, India ram sakhaw zalenna dal mek leh, chi leh chi inkara innghirnghona thlen chhan tam tak, kan ṭhenawm Manipur buai thlenga a hnarkaitu BJP thlawptu an nihna hi tu ma'n an hai chuang lo a. Ram leh sakhaw tana an hlauhawmna hai der a, ‘Mizo Nationalism meichher kengtu’ inti chunga BJP an thlawp tlat mai hi hriatthiam a har a ni.

Pathian leh kan ram tan?

Heng hlemhletna, inbumna leh heti tak maia nuihsawh tlaka kan ram sawp chautute hian, thinlung leh tihtakzetin, Pathian leh kan ram tan an tih rin a har hle. Chutih rual chuan, Mizoramin hun khirh a tawng fo tawh tawh a, Covid-19 avanga hun hrehawm tak ni tur pawh kan Zonun zemawi, inhmangaih tawnna lantirna leh vulh len nan kan hmang hlauh a nih kha. Tuna min tuam mektu thim chhah tak pawh hi kan su tlang leh ngei ngei ang, a hma aia inpumkhat leh lung fing zawkin.

Kan chhehvelah kan hnam, kan ram leh sakhaw zalenna tiderthawng thei pawn lam hmelma inmung ut ut karah hian, kan do hmasak tur kan chian a ṭul a. Chhung lam hmelma, ngèt anga min ei chhetu hi kan thenfai phawt a ṭul a ni. Silai huma râl kan do hun chu a liam tawh a, ram hmangaihna thinlung pu zawng zawng tan pasalṭha nih theihna hun kan chuangkai tawh. Chuvangin, tun ṭum chu Pathian leh kan ram tan ti tak tak chungin, kan vote hlu tak nen rilru fimin indona i hmachhawn teh ang aw.

“Chhung lam leh pawn lam hmelma,

Indona thleng mah se,

Hneh zel turin min pui la,

ro min rel sak ang che.”

- Hriata Sailo