Written by
- CT Lalrinawma

'HNAM ISSUE' KAN BUAIPUI LUAI LUAI HI ENGTIA CHIN FEL TUR NGE?

Tunlai chu Mizoram state tana MLA seat 40 inthlan a hnaih vangin, chumi kaihhnawih "Hnam issue" Hnam dang nupui pasal neih chungchang thuhla sawi tur a tamin, Mizo Zirlai Pawl (MZP) hialin kawng an zawh a niawm a! Nupui pasal chungchang hi chu Kristiante thurin Bible zirtirna ang chuan mihring siam hmasak ber Adama chu Pathianin, 'A kawppui àwm mi' siamsakin, Evi a pe a ni. Kawppui awm mi hi nupui pasalah chuan kan inthlang zel ang a, mi pahnih inkara 'hmangaihna' chuan ramri kham a nei dawn lo a ni.

MZP te thiltih chu sawiseltu leh demtu an awm laiin, faktu leh chawimawia thlawp tlattu an awm bawk. MZP te hian tribal Mizo hnam tlem te te hun lo kal zel tur hmakhua ngaiin, Mizo hmeichhiaten, 'Hnam dang' nupui pasala an inneih hmuh mai loh nan ramri kham (red line) an neihzia an timang niin a lang. Nupui pasal inneih kawngah hian a tuate pawh fimkhur thiam erawh a ṭul hle.

Ram ṭhenkhat chuan an hnam an humhalh ṭha viau mai. Thai hmeichhe nupuia neitu Naga tlangval 1 chuan, an innei tur chu official taka documents siam ngaiah, documents-a hming ziaktu hmuh harsat thu min hrilh! Cambodian hmeichhiaten hnam dang an neih dawnin, anmahni emaw chhungte ringawt ni lovin an khawtlang hruaitute hriatpuina leh, an ram Foreign Ministry phalna thlenga documents tih fel a ngai ṭhin, an ti. Duh duhin hnam dang nupui pasala lo neih ngawt chu an sorkarin a lo remti lo a ni awm e. Eng emaw lai khan Cambodian hmeichhiaten hnam dang pasala an neih pawh Foreign ministry-in a khapsak. Hei hi an hmeichhiate dinhmun leh an ram leh hnam humhalh a, tih zahawm nan an ti niin an sawi.

Mizo hmeichhiaten hnam dang pasal an neih dawnin, tuten nge hriatpui a, tute phalna lak tur nge ni ang? Mizo hmeichhiate dinhmun leh ram leh hnam zahawmna humhim turin eng Dan nge kan neih ve tawh?

Mizote chu hnam mawl tawh si lo, fing law law la ni chiah bawk si lo, hun inthlak thleng ( transition period) a awm mek kan nih avangin, chik tak leh ngun taka Mizo hnam leh ram inrelbawlna kal zel turte leh khawtlang (society) nun awm zel tur chu ngaihtuah uluk a ngai a ni.

MZP hi tunhma aṭangin 'Mizo Hnam Issue' thilah chuan an kal na theiin, an NGO's pui dangte ang lo takin thawm pawh an nei lian viau ṭhin. Faka chawimawitu an awm laiin, sawisela demtu pawh an awm fo.

Ram leh Hnam thilah hian kal na deuh leh kal fawr deuh, sapṭawnga 'nationalist' an tih piah lamah 'ultra-nationalist' an tih, rumra deuhva che mai duh, an ngaihdan sawh sawn duh miah lo an awm chawk. Muslim zingah rau rau pawh Iran ramte chu an ram leh hnam leh sakhaw thilah 'fundamentalist' tih ni mah se, anni aiin Afghanistan-a rorel mektu 'Taliban' hote chu an la duh rumrain kal fawr thei hle a, 'ultra-fundamentalist' ti hialin an sawi bawk ṭhin. Muslim zingah chuan 'Nationalist' tih ṭawngkam leh 'Ultra-Nationalist' tia sawi ni ve kher lo mah se, 'Fundamentalist leh Ultra-Fundamentalist' tih deuh ṭhin a ni.

India rama Hindu zingah pawh ram pum huap national party lian BJP chu khawvelin 'Hindu nationalist' tia sawi ṭhinin, Congress party chu 'Hindu moderate' tiin an sawi mai ṭhin a. Mahni hnamzia leh sakhaw thilte vawn ngheh bur a, vawn nun tlat an duh dan te a thuhmun ṭhin lo a ni.

Ram hrang hrang leh Hnam hrang hrang hrang zingah hnam leh sakhaw thil la urhsun a, chak tak leh na taka vawn nun zel duhtute an awm hi thil mak a ni lem lo. He khawvel awm chhung chuan chungho chu an awm zel ang. A ṭhatna leh ṭhat lohna sawi tur a tam thei ang.

FIJI rama Indian pem lut, a pi leh pute aṭanga Fiji rama cheng, 'Fijian' tiha koh tawh Indian pa Mahendra Chaudhury chu kum 1999-2000 chhova Prime Minister a rawn nih khan, Fijian original 'George Speight' leh a ṭhiante chuan ngaithei lovin, chhuanlam eng emaw siamin paihthlak duhin ni 56 chhung zet Parliament luh chilhin an hreng (hostage) a, coup a thleng a nih kha! Fijian dik taka inchhalte zingah Mahendra Chaudhury chu ram hruaitu tak tak turin an pawm hlei thei lo ni berin a lang. Chutih rualin Fijian tih tam berte chu Indian thlah pawlh an ni tawh. Indian thlah, Indian thisen kaite chu khawvel ram hrang hrangah ram rorelna khawlah a thluak bur ni pha an awm fur ta mai.

PERU rama pi leh pu aṭanga pem lut, Japanese thlah Alberto Fujimori chu mi thiam tak niin Peru President turin sipai hoten an thlawp tlat vangin a tling chho a, mahse, kum 1990-2000 chhovah Peruvian original-a inchhalte chuan paihthlain, eirukna thil leh human rights bawhchhe nasaa puhin Supreme Court hialin man turin thupek a chhuah a, Chile leh a pi leh pute ram Japan-ah a tlanchhe daih bawk a!

US-ah Indian thisen kai Kamala Harris-i chu US Vice President a ni thei a, UK-ah lah Indian thisen kai Rishi Sunak-a chu British Prime Minister a rawn ni a. London khawpuia Mayor an thlan nawn fo ṭhin Sadiq Khan-a chu Pakistan aṭanga truck driver pemlut fapa a ni bawk. Ram leh Hnam an hmangaih miau chuan, ram rorelna ṭhutphahah an ṭhut ve chu a ṭha titu an tam ni ngeiin a lang. Sadiq Khan chu term 1 atan chauh an thlang tling lo!

Chutih rualin ram changkang 'First World' an tiha cheng American leh British hote nena keini ram chenbeh 'Third World'-a cheng leh nghal, tlangmi ( Tribal) nena inkhaikhin fo erawh a fuh lem lo! Fimkhur leh remhre taka kan Ram leh Hnam kal zel tur kan ngaihtuah nawn fo erawh a pawimawh hle ang. Sazu mei chu a zuih ṭanna laiah tan (cut) tur, tih ni se la kan tan chhum duhna lai leh, a zuih ṭanna kan tih lai erawh a inang lo fur dawnin a lang si a, ram leh hnam tana thiltih/hmalakna turah kan fimkhur tlan erawh a va ṭul em!

- CT Lalrinawma