Written by
Samson Thanruma

KAN ROHLU SAVA - Kan suat ang maw?

Khaw pakhatah chuan Forest check gate bulah Nganbawm kung a ding a, a par tlan sava an tam thei hle. Gate-ah duty an awm reng avangin kah tum tam tak chu kap ngam lovin an haw mai a, Department pakhata officer pakhat chuan Forest check gate-a duty ho hnenah chuan naupang chhe dil takin sava kah chu zuk dil a!

Sava - sum hnar

Sava r>p zawrh lam a ni lo! February ni 6-9, 2014 khan, Uttarakhand state chuan a vawi khatna atan Spring Bird Festival an buatsaih rup mai a, a r>p zawrh lam ni lovin an savate khawvel hmelhriat tura pho chhuahna hun an hmang zawk a ni. He bird festival hi eco-tourism tihhmasawnna leh khualzinte hip luhna hmanraw ṭha eltiang a ni a, sava thlalak lama tuiten Uttarakhand an pan khawm ruih ruih a. Kum 2015 khan a vawi hnihna atana Spring Bird Festival an buatsaih leh ta hial a. Kum 2016-ah phei chuan state chhung hmun 4-ah Bird festival hi hmang turin an inbuatsaih mup mup mai a ni.

Sava thlir (bird watching) hi khawvela intihhlimna ṭhang duang ber pakhat a ni chho mek. Kum 2006 khan USA bikah chauh pawh bird watching avanga sum virvel chu US billion dollar 80 a chuang der tawh a. Ram hausa zawk, a bikin American leh European hote hian bird watching-ah hian sum sen an hreh lo hle. US-a mihring 20% chu bird watcher an ni. Royal Society of Protection Bird (RSPB) tarlan danin kum 2009-ah ringawt khan Britain mi maktaduai 6 zet chuan kar tin deuh thaw sava thlirin an hun an khawhral ziah! Ram lar lutuk bik lo, kal pawh awlsam lutuk bik lo Rwanda chuan kum 2008 chhung lek khan US dollar billion 7 zet bird watching aṭangin an lalut a ni. Ram hausa Europe, Japan leh Australia-a chengte phei chuan bird watching hi an atchilh a ni ber.

India ram bikah, Indian bird watcher lar, bird photographer ni bawk Sumit Sen-a’n internet hmangtute statistic leh kawng hrang hrang hmanga a chhut dan chuan kum 2009-2010 khan bird watching
aṭanga India ramin a sum hailuh chu Rs. vbc 113 zet niin a chhut. Sumit Sen-a te chhut dan hi a dik vek em tih chu thuhranah dah ta ila; khawvel pum huap emaw, India ram chauh huap pawhin bird watching-ah hian sum virvel a tam a, a pung chho zel. Bird watcher-te hian an duhna lamah chuan sum sen an hreh miah lo tih a chiang hle a ni.

Sava kan nei ve em?

Sumit Sen hian February ni 18-24, 2005 khan Mizorama a rawn tlawh a. Ni 6 lek a cham chhungin sava chi hrang 92 zet a hmuh thu a record nghe nghe. Kei pawh Dt.12.2.2016 khan sava thla la turin Phawngpui National Park-ah ka feh chhuak ve a, khua a chhia a, ni a lang lo chung khan ni khat thil thu-ah sava chi hrang 22 zet mai thla ka la ve hman a ni. Centre for Environment Protection (CEP)-in Ngengpui Wildlife Sanctuary an zirchiannaah hectare khatah sava 10.72 zel an awm niin an report bawk.

BirdLife International chuan Phawng-pui National Park, Dampa Tiger Reserve, Lengteng Wildlife Sanctuary, Murlen National Park, Palak Wetland leh Ngengpui Wildlife Sanctuary te chu Important Bird Area (IBA) atan an puang tawh a. India ram hi nungcha tam zualna ram (megadiversity) 12 zinga pakhat a ni.

India ramah pawh North eastern state-te hi nungcha chi hrang hrang tamna hmun a ni bawk. Keini state ngat phei chu nungcha zingah sava hi kan hausakna ber a ni hial awm e.

Kan ram hian khualzinte hipna tur hmanrua chi hrang tam tak kan nei hauh lo. Sawrkar pawhin theihtawp a chhuah a, Anthurium festival, Grape wine festival, Ṭhal Favang Kut adt. pawh kan ti a, mahse, sum hailuhna nghet leh hlawkpui tham erawh kan neih phah lem lo a ni maithei. India rama ṭhangthar zawkte hian hun awl hnawhkhah nan bird watching hi an uar deuh deuh zel dawn tih kan hriat a ṭul. Kum 2025-ah chuan Indian maktaduai 115 zetin bird watching hi an ^tchilh tawh dawn nia chhut a ni. Chu’ng mite hip lut a, lo dawngsawng tur chuan kan inbuatsaih a ṭul a; kan venhim a, kan roh phawt chuan heng mi hausa rual, sava ngainatute hi kan ramah an lo kal lohna chhan tur r>ng a awm lo - an hmuh duh ber sava kan neih miau avangin.

Kan suat zel dawn em?

Cancer avanga khawvel hmelhriat hlawh Mizoram hi sava ‘mass killing’ avangin khawvelah kan hmingthang leh mai ang tih a va hlauhawm em! Sum hnar ṭha, sum siamna ṭhangduang leh khawvelin a hlut em em kan savate chu, a neitu ṭhangtharte chuan nuam tawl nan kan kap hlum nasa ta mai a! Kawng siam labour vaiho takngial pawhin sava veh nachang an hre ta!

Tun laiah air gun ṭha tak tak, telescope vuah, changkang tak tak kan tapchhak zawl aṭangin kan lei thei tawh si a, khap a nih loh avang leh license hranpa a ṭul loh avangin a duh apiangin kan lei mai thei tawh si a. Hei zet hi chu hal ral atana mahni ipt> ami pawisa r<k chhuah ang chauh a ni! Keimahni leh keimahni kan inrawk a ni.

Khawtlangin ruihhlo kan do ang hian air gun hmanga sava veh hi i do ang u; tihtakzeta he thil ṭha lo hi kan do a nih loh chuan kan rama savate hi kar lohah an rem mai dawn a ni. Ṭhalaiten ngaihtuahna fim zawk i hmang ang u khai, kan rohlu, kan savate hi kan suat zel dawn em? Kan tu leh faten hmuh tur an nei lo a nih chuan nang leh kei hi min kawk ang a, min mawhchhiat dawn a ni.

Facebook lamah sava kahthlak/perhthlak thlalak post a tam em em a, a humhalhna lam thu post erawh sava ei chak ṭhalai mawl pui puiin buluk leh pawr em emin an comment luai luai zel a! Ṭhangtharte hi sava sa ei chak rilṭam pui pui hlir an ni mai em ni, tih awl tak a ni! Mahse, ṭhangtharte hi chutiang vek chu an ni lo. Tun hnaiah Mizo fa ngei, sava thlalak lama tui leh mi hratkhawkheng an pung chho mek zel a. Facebook group pakhat, ASEP group-ah ringawt pawh hian sava thlalak tharlam tak tak, Mizo chhulchhuak photographer chhuanawm tak tak, taima leh a tuichilh ten an chhawp chhuak reng a ni. Heng Mizo photographer rualho zarah Mizoram hian India ram leh khawvel hmelhriat a hlawh chho mek a ni.

Air-gun man aia tlawmin camera ṭha tak tak a lei theih tawh a; kan kut hleina hi mahni inrawk nana hmang lovin, a
ṭha zawngin i hmang ang u. Kan savate hi silaia veh lovin, camera hmangin veh ila, ṭhalaite hian khawvel mit hmuhah i pho chhuak zawk ang u.

- Samson Thanruma

_______________________________

Source:

1. https://www.travel-impact-news...

2. http://www.kolkatabirds.com/bi...

3. http://www.kolkatabirds.com/mi...

4. ibcn.in/wp-content/uploads/2015/05/Mizoram.pdf

5. http://www.vanglaini.org/tualc...

6. http://www.euttaranchal.com/ev...

7. <a href="http://www.fws.gov/southeast/.../pdf/2011-BirdingReport--FINAL.pdf

" class="redactor-autoparser-object">www.fws.gov/southeast/.../pdf/...