Written by
- Anthony Lalchhuanmawia.

Mizoram first: I Tlawmngai Ang U!

Thil ngaia kan neih, thil pangngai nia kan ngaihte hi mihring ziaa pawimawh em em, mahse kan bihchian em em hran loh an ni. Sapṭawnga “normal” kan tih hian a awmzia a phawk chhuak ber awm e. Mimal, pawl, khawtlang leh ram angin “pangngai” tih kan nei ṭheuh a, chu chu thil tam takah tehfung atante pawh kan hmang a ni – a tur ve reng emaw kan ti ṭhin. Nimahsela, pangngai anga kan ngaih, a tur ve reng emaw kan tihte hi an ngai reng kher lo a, an inthlak thei a ni. Entirnan: Covid 19 awm hma kha chuan, mask vuah kha thil pangngai a ni lo a, mahse a rawn awm hnuah erawh a tuṭnain min nan ṭheuh avangin kan “normalized” ta a ni, hripui a han ziaawm deuh hnu kha chuan kan bansan leh ta thung a nih kha. Political theorist Hannah Arendt chuan Nazi Germany-ah khan Juda hnam suat leh thah kha thil pangngai (normal) ah an ngai a lo ti bawk a, ṭawngkam lar tak “banality of evil” tih a lo chhuah phah bawk a ni. A khawtlang anga pangngaia (normal) kan ngaih a awm a, a mimal leh pawl ang zawnga pangngai pawh a awm. He thil pangngai, ngaia kan neih hian kan mimal nun, khawtlang leh ram thlengin nghawng a nei a ni. Ngaia kan neih (noramlised) zia khan, eng ang mi nge kan nih a hril a ni, chutiang bawk chuan khawtlang leh ram pawh thil pangngaia a ngaih leh a vawnin a dinhmun a hril a ni.

Kan ram Mizoram hi en ila, eng nge a ram anga thil pangngai nia kan ngaih, kan tih tur awm ve reng chu ni ta ang? Kan pi leh pute hunlai, Sap mingo ho lo luh hma pawh khan; inkaihhruaina fel tak kan nei a, khua leh khawtlang ang pawha kan inzirtir leh kan intuh chawt kha a awm, chumi zinga pangngai leh ṭul ber pawl chu “tlawmngaihna” hi a ni. He zia hi Mizo nihnaa ze mawi ber a ni hial awm e! Pu James Dokhuma pawhin, “Mizo khawtlang tinuamtu chu ‘tlawmngaihna’ hi a ni,” tiin a lo ziak bawk a. Khawtlang nun felfai taka a kal theih nana hmanraw ṭangkai ber a ni.

Rev. Zaireman “Pi Pute Biak Hi” tih a ziakah pawh khan, Mizote hi pawnlam miin hnam mawl anga min ngaih ngawt ang kha chu kan ni lo tih a chiang. Ṭhenawm khawvengte leh khawtlang tana thil pawi thei tur lakah khan a tua pawh kha an invengthawng vek em em a, “thiang leh thiang lo” ramri fel takin an siam a, a tua pawh khan an zawm mai zel a ni. Rukruk leh therhlo kaihhnawihte kha tihtakzetin an hua a, an ngaih thutak em em namnultu thununna pawhin khua aṭanga hnawhchhuah hial a huam a ni. Tlawmngaihna chungchang pawh heti hian a ziak zui ta zel a: “Mi tlawmngaite leh thingserh chema kik ngamte chuan an nun mi dang tan an pe a, vantlang pawh hetianga nung tur hian khawtlang pawh an intintuah a ni.”

Pu Lalhmingthanga pawhin Exodus Politics-ah khan Zofaten zalenna an sual kawnga hmanraw pawimawh ber chu ‘tlawmngaihna’ hi a ni tiin a lo ziak bawk. Mizoram chu pawn lam hmelma leh min awpbettu lak ata chhuah zalen kha a rawn auchhuahpui ber a, a hnam anga kan zahawmna leh dikna chanvote kan hloh nasa hlea a hriat avangin, chumi ata chhuah zalen chu kan chhandamna tur niin a ngai nghet bur a ni. Heti hian a ziak a, “Tlawmngaihna chuan thutak chauh a ṭan ṭhin a, dikna chauh tihlan a tum ṭhin a ni. Kan zalenna tur kawngah hian hmanrua dang engmah kan ngai lo.”

Tunah erawh zawng kan nunphung, kan inrelbawldante a lo danglam zel avangin, kan pi pute hunlaia an tlawmngaih dan ang chiah chiah kha chuan a tlawmngaih theih tawh loh a. Amaherawhchu, tlawmngaihna hlutna leh a awmzia thuk tak erawh a la ngai reng a, a chhan chu tlawmngaihna laimu, dikna te, mahni aia mi dang dah pawimawh hmasakte hi kan tunlai khawvelah pawh hian a la hman theih reng a ni. Nimahsela, kan tunlai khawvel han thlir hian tlawmngaihna hian kan pi pute hunlai anga thil 'pangngai' nihna ang kha a hloh chho viauin a hriat theih a ni. Mizo fate chu mahni ṭanghma ṭheuh haiin ‘bil bilin’ kan nung ta thung a nih hi.

Kan ram erawh han en ila, a dam mawlh si lo. Kan ram dinhmun ṭha tur chuan kan politics a ṭhat a ngai a, kan politics ṭha tur chuan kan Mizo ze ropui ber 'tlawmngaihna' hian kan politics-ah hmun lailum a chan a ngai a ni. Nimahsela, tunhnai leh kum kaltaa he tualzawla a tur ve reng emaw kan tih takte hi han thlirlet ila, han lungawi viauna tur hi a vang viau a tih theih awm e. Party politics ngaiah kan nei a, a tur ang hrima kan kalpui dan leh thuneihna kan hman sual dante hian kan Mizo “tlawmngaihna” kha a hnuchhawn nasa tawh hle. Tlawmngaihna tel lo chuan a bila nunna, mahni hmasialna, duhamna, therhlo lak pawisak lohna, rukruk/eiruk hreh lohna, mahni mihringpuite zah lohna leh hlut lohnate hian Mizote a ei ral thuai a ni.

Tunhnai maia India rama state hrang hrangte ba neih zah an rawn tihchhuahah khan Mizoram chu tu m'a el phak rual lohin pakhatna kan ni a, kan dawt chiahah Punjab a awm a ni. Ba ngah ber state kan nihna hi mipuite hian kan hre hne hlei hlui tawh a, hei hi ramhnuk khawih thil tak meuh a ni tih kan hriat pawh a ṭha. Kan Sawrkarin ba a ngah chhan hi a chhunga mipuite, a te ber aṭanga a lian ber thlenga hamṭhatna leh hlawkpuina tura a bat nge, mi tlem te chauhin a an insem kual vel mai mai tur ni zawk le? Kan kawng chhe lutukte siam nan an hmang em? Kan zirna tihchangtlun nan an hmang em? Kan damdawiin tihchangtlun nan an hmang em? Politics huangah hian kan tlawmngaihna ze ropui tak “sem sem dam dam, ei bil thi thi” hi thil ‘pangngai’ ah kan ngai ve reng em? Nge ni a, a bil dampui tumin mi tlem tein anmahni inkarah an lo insem zawk? A mamawh tak takte kutah a thleng em? Ti nge a hnathawkte pawh hlawh pe mumal thei loa a awm reng ni? Ba kan ngah hi a ram mipuite hian kan hlawkpui reng em?

Tin, pawmzam har, ngaia neih nuam lo bawk han sawi zawm leh ta zel ila. Hmanni lawka Association for Democratic Reform (ADR) in report a tih chhuahah khan MLA 39 kan neih mek aṭanga 35 te chu crorepati an ni tih a rawn tarlang a. Kan politics hian tlawmngaihna a tlakchham zia a lang chiang viau a ni. He kal sualna, kan ze ropui aṭang kal pènna hi engtin nge kan thawidam ang a, tuin nge siam ṭha ta ang le? A chhanna chu ‘keimahni’ tho a ni, pawn lam miin min siam ṭhatsak dawn lo. Mipui rorelna, mipui awin danglamna a thlen theihna, democracy kaihhruainaa awm kan ni a, kan aiawh tur laktlak loh deuh kan thlan chuan, a ram angin kan laktlak dawn lo tihna a ni a, 'tlawmngaihna' hmachhuana nunpuitu hruaitu kan thlan erawh chuan a ram angin hma kan sawn thung dawn a ni. Tuna dinhmunah chuan tlawmngaihna hmelmaten kan politics-ah hmun lailum an luah a, chu chu mipuite hian thil pangngai (normal) ah kan ngai a ang ta riau, thil sual leh ṭha lo zawk hian thil pangngai nihna a nei zel a nih chuan, Mizote hi hnam dang tu mahin an chimral emaw, an tihbuai lohin keimahni leh keimahni kan inphat ang a, mahniin kan inchimral mai dawn a ni. Kan hmelma lian ber chu keimahni kan ni an tih ang khan, he hnungtawlhna hi kan mawhphurna a ni tih kan inhrilh nawn fo a ṭul hle. Chuvangin, hma kan sawn a, he kan mutan aṭanga kan chhuah leh nan hian tlawmngaihna hi tihtakzetin kan ngai neih (normalise) leh a ngai a ni, chumi tur chuan politics aṭanga bul kan ṭan a ngai a, chu bul ṭan ṭhat leh theihna hun ṭha chu thla leh lawkah hian kan nei dawn, bulṭan ṭhat nge kan duh a, kan boralna kawng zawh leh? A tlawmngaihthlak ve em em tawh lo em ni?

I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.

- Anthony Lalchhuanmawia