MIZOTE MAMAWH : MORAL REFORM

Mizote rilru puthmang ṭha tak mai chuan chhiat lam a lo pan ta a, siam ṭhat a ngai ta kan ti a. “Mizote mamawh Moral Reform,” tiin a Sap ṭawng telin kan han dah a. Kan hriat thiam tlan tlangpui tho avang leh Mizo ṭawnga tawi fel ṭha taka kan dah thiam loh vang a ni e. Moral Reform chuan a huam zau thei hle ang a, rinawmnaah te, zu chungchangah te, zuk leh hmuamah te, hlemhletnaah te, Social Media kan hmanahte leh a dangte sawi tur tam tak a awm ang. Tun ṭumah chuan thawhrimna hmanga ṭhenawmte ban lo va, petu zawk nih tumna, Mizo rilru dik tak khan rawih lam panin hun hian a rih vur bo mai a hlauhawm tak avangin leh, kan ram hmasawnna thleng a khawih avangin he lam chauh hi sawi ila. Hei hian rinawmna te, taimaknate pawh a khawih tel vek a, thlan tlaa thawk rim lo va, Sawrkara innghat a, Sawrkar ṭanpuina sakuh sèr nghah ṭhup mai duhna rilru hi siam that ngai pawimawh berte zinga mi a ni.

Mizote hian rilru puthmang ṭha tak mai, taima taka hna thawh a, intodelh a, ṭhenawmte bantu ni lo va, ṭhenawmte ṭanpuitu zawk nih tum tlat hnam kan ni a. Mahse ram a lo buai a, retheihna leh tawrhnain min tuam tak avangin kan rilru ṭha tak mai kha a lo tuiek zo ta. Tunah chuan thawk lova Sawrkar aṭanga ṭanpuina dawn kan beisei chawt mai niin a lang ta.

Mizote rilru puthmang tlak hniam takna chhan hi a bulhrumah chhui a ngai. Mizoram a lo buai khan khaw tam tak hal a ni a, tam tak sawikhawm a ni a. Sipaiten mipa in lama hnathawktu ber Kuli-ah an chhawr nasa a. Curfew avangin an hun tam tak hna thawk thei lovin an awm a, chumiin a rahchhuah chu tam a ni mai. Buai tirh chho velah kha chuan chhung tin ei leh barah an harsa em em vek a, ṭm a tla a, bahrate laiin ei theih awm ang ang kha an ei a ni ber mai. Sawrkar lamin a theih ang angin chhawmdawlna a ngaihtuah ve a. EGS a lo chhuak a, kawng laih nan hmangin mipui an inhlawhtir a, buhfai leh atta-te an hlawhtir ṭhin. Mahse ṭam chhawmdawlna a nih avangin a hna lamah ṭhahnem an ngai chuang hlei lo va, a hmingin an va thawk ve a, chawhnu herah chuan an bang mai a, ṭhahnemngai takin an va thawk lo. Buhfai/atta Kg.2/3 an dawng a, an lawm em em mai a ni. An hnathawh ṭhat leh ṭhat loh kha Sawrkar lam pawhin a tuipui chuangin a lang lo. Lu pán hnathawhin a hmingin an va ti ve mai mai a ni. Kha tak khan kan rilru puthmang a tichhe ṭan chho ta a. Sawrkar lam hna reng reng chu zelthel tak leh holam taka thawh turah an rawn ngaih phah a, kan rilru a eichhe ṭan ta a ni.

Ram buai a lo ziaawm deuh hnu khan rethei ṭanpuina mimal dawn theih leh, huan/leilet ṭanpuina eng eng e maw Central Sawrkar aṭangin DRDA kal tlangin a lo kal ṭhin a. Chu'ngte chu a Scheme tih hlawhtlin nan pawisaa pek ṭhin an ni. Hemi hnu hian Mizoram Sawrkarin Scheme hrang hrang eg. MIP, NLUP, SDEP etc. Flagship Programme-a hmangin Party pahnih lal inchhawkten an han kalpui a. A Scheme ruahman dan leh kalpui dan tur chu a ṭha em em vek. Mahse tun thlenga a rah lawh tur awm hauh lo hi kan phun nung lo nge kan phun lo hrim hrim? Satel mau la ang maiin kan rikna ngaiah kan la ri kan la ri mai. A hlawhtlinpui kut zungṭanga chhiar tham an lo awm ve a nih pawhin a nawlpui chu an hlawhchham a ni. A hlawhchhamnaah hian tu mah inmawhchhiat tur an awm lo, zawlbuka e tang leh e tang. A dawngtu lamin a Scheme tih hlawhtlin tum lovin an fanghma no ei hmiah hmiah a, duh zawng lei nan an hmang mai. Sawrkar lam lahin Flagship Progamme e ti lovin an khek rawtui phawt a, Term tawp dawn lamah Instalment-in an han sem a, sem zawh hmain inthlan a lo ni leh mai si. Sem bak la awm kha Vote hmuh nan an tawktarh leh mai. Hei hi Vote lei kan tih hi a ni tho.

Sem Policy hian khawpui leh thingtlang mi retheite min dáwm káng thlàwt lo va. Kan retheih ngaiin kan rethei tlawk tlawk mai a nih hi. Hei bakah kan rilru puthmang a tichhe vek. Mizo pa taima ṭhin kha thatchhiatnaah min hruai a, thlawhhma pawh kan valh zau peih tawh lo. Sem Policy-in kan Moral a tihchhiat tawh dan hi enghelh a engto a hun tawh takzet a ni. Hetianga sum sem chi hian kan rilru puthmang a tichhe vek a, Sawrkara innghah tlatna nun min neihtir ta a. Tunah chuan Sawrkar thirfian barh kan nghak a, min rawn pe tawh dawn em tiin kan dàk fàn kan dàk fàn mai chu a nih hi. Hei tak hi kan Moral tlak hniam takna chu a ni. Tuna kan awm dan tak hi chu savain a no a chawm a, a notete a chaw barh nghaka an lo ang phiau ṭhin ang hi kan ni. Buai hmain tu ma'n Sawrkar puihna an dawng lo va, an beisei hek lo. Mahse anmahni tawkah an intodelh ve im em si.

Sum hmuh leh haichhuah kan tum dan pawh hi a hahdam leh awlsam chauh kan um a, thlan tlaa thawh chhuah lam chu kan ti peih ta ngang lo chu a nih hi. Contractor nih leh Sawrkar hnathawh vek kan tum a, chutiangin hnain min daih vek si lo. Contract hna tesep te te, Material Supply, Stationery Supply thlengin kan zawng a, chutiang pe thei Minister- te chu mulukawlh saruang virin kan vir hut hut mai chu a nih hi. Minister-te pawhin min pe seng ngang lo chu a nih hi. Kan duh ber chu thawk lova tam tak dawn a ni a, chumi kan theih loh chuan thawkrim lova tam tak hlep a ni. Contract hna kan hmuh pawhin a thlep aia tam hlep kan tum a, phuai takin kan thawk duh zel. Tam tak chuan a thawh tak tak peih lovin kan hralh hmiah hmiah duh zel mai chu a nih hi.

Taimaknaahte hian kan va tla hniam ta em ve aw. Tunhma chuan tlangvalte hian engmah thawk lova awm mai mai hi an zak a, dam lohna avang lo chuan hna thawk lovin an awm ngai lo. Kan tunlai tlangvalte hi chuan hnathawh hi an zak a, awm mai mai hi chhuan takah an nei ta emaw tih mai tur a ni. Thawhchhuah nei der si lo hian nu leh pa thawhchhuahsain lirthei an lei a, pocket money an pai a, ruihhlo leh zu ruih nan an hmang vel mai mai a, zah nachang lah an hre hek lo. Hengahte hian kan Moral chu siam ṭhat a ngai tawh tih a chiang.

Lehkha zirahte hian kan rilru puthmang hi a va tla hniam ta em! Tunhma lehkhazirte kha chuan thiam tumin an zir a, sum harsat vanga zir zawm thei lo tur mang mang pawh khan inhlawhfa chawpin an bei tak ṭawk ṭawk a, regular pawhin Class an kal thei lo, taksa hriselnain a tawrh phah khawpin lehkha an zir a, Central Service leh State Service-a inziah tlin ngei an tum a, tam tak an tling reng a. Sawrkar hna ṭha leh zahawm tak tak tam takin an thawk reng a ni. Tunlai kan lehkhazirte hi chuan zir tam lova pass-te hi intih theih nan an hmang a. Nu leh pate zarah sum lamah harsatna an nei lo va, regular-a Class kal thei an va regular hlei lo va. Kalna ni se lirthei an nei fer fur a, an pawisa paiin nuam an va tawl vel mai mai a, a pawimawh ber an zirlai kha rilru pui berah an nei peih lo. Kan Moral hi siam ṭhat a ngai tawh a ni.

Kan Politician-te pawh an báng bik chuang lo. Politics khelh hi hlawk nana hman tum tlat, ṭum khat ka Minister chuan ka ding chhuak ang tih rilru pu hi kan awm fur niin a lang. MLA nih tum lem lo pawh Sawrkar thau sàwk tum ràn hi a tam zawk fe an ni. Ram tan eng nge ka thawh ve ang tih ai chuan, Contract hna hlawk tham chin khawiah nge a awm ang tih hi kan ngaihtuahna hruaitu ber a ni a. Tifuh inti fe fe, hausak phah ta pawh sawi tur an awm. Mahse sum kan neih deuh leh nawmchenna lam, zu leh sa leh mipat hmeichhiatna lamah kan tlan fo lehnghal a. Chu chuan kan thlarau lam nun leh kan taksa hriselna a ei chhe zel mai bawk si. Sum ngainatna bawihah kan lut a, chu lah chu sual tinreng bul, hremhmun kawng a lo ni si.

Kan Politics tih ve lah hi Politics tak tak tling lo, Party Politics a ni lehnghal a. Thlan tlin an nih tawh chuan eng pawl aṭanga thlan tlin pawh ni se mipui Sawrkar hnuaia thawk, CM, Minister, MLA etc. an ni a. Ram pum rawngbawl tura thlan an ni. Mi zawng zawng huap, mi zawng zawng tana ding an ni. Hleih nei lova Mizoram mipui zawng zawng rawngbawl tur an nih laiin, an Party mite chiah an ngai pawimawh. Politician leh Party mite ṭawngkam kan hriat fo, kan bet rei tawh, kan rethei rei tawh tihte hian a tichiang. Politics kan ngaih dan te, kan khelh dante leh he lam hawia kan rilru puthmangte hi siam ṭhat a ngai a ni.

Mizoram hi U.T-ah kum 14 kan awm hnuah kum 36 (Tunah 2023) State dinhmunah kan ding leh tawh a. Mahni Sawrkar (Ministry) kan neihna pawh kum 50 a ni ta. Chuti chung chuan intodelh kan la hlat hle mai. Central Drip khaiin kan nung hram hram a ni a, chutih laia mipui leh zelin Sawrkar thirfian barh kan nghah veng veng mai chuan hmabak a eng lo hle ang.

Pa hausa tak maiin a fate a in dantir a, in ṭha tak a saksak vek a, in chhung mamawh thil engkim Motor thlengin a leisak vek bawk a. An mamawh lo awm thar zelah pawh an pa an va dil zel ang chiah hi kan ni. An pa hausakna chuan tlin loh hun a nei dawn a ni.

Heng zawng zawng hi eng vang nge kan tih chuan kan Moral tlak hniam tak vang a ni a. Chu chuan siam ṭhat lehna a mamawh ta a ni tih a tichiang. Mizo pa ka ni a, mi dangte ringin ka awm ngai lo va, mamawh thilah ṭhenawmte ka ban ngai lo va, ka pe zawk ṭhin a ni lo'm ni? Rukru ngai lo hnam kan ni a, kawngkharte chu thingfakin kan do mai a, a chhunga thil engmah a bo ngai lo a ni lo'm ni kha? Mi dangte tana inpeknaah pawh ṭhian chhan thih ngam kan inti ṭhin a ni lo'm ni? Mizo ze dik tak, tlawmngaihna, dikna, taimakna, aia upa zahna, Kristian kan nih hnua kan ṭawngkam lar tak, mi dangte tana malsawmna nih tum tlatna, kan piputen Kristian kan nih hma pawha an lo neih tawhte kha chawi nung leh i la, mi tin hian ṭan i la thar leh ang u.

- Laltharmawia