Written by
- Vanlalhuma Kawlni
MIZORAMAH CONGRESS A THO LEH ANG EM?
India ram hi Hindu majority Country a ni a, National party bik chuan India mipui za zela 82-te rilrem zawnga khawsa chunga vote zawn a nuam ber tih an hai lo vek. INC kha political party anga an inziah luh tirh khan bawngpui hnute hne lai election Symbol-ah an hmang a, kum 1960 chho vela an keh darh tak hnu khan, INC Symbol chu ECI in tumah pe bik lovin a dah ṭha ta a ni. Congress phel darh zinga lian ber nihna hauh ta Pi Indira Gandhi hruai chuan Congress (i) invuahin Symbol atan Kut phah an hmang chho ta a. Congress phel darh dangho chu rei vak lovah an zuzi tâk hlawm avangin a hming pangngai INC chu dipdaltu nei lovin an put chhunzawm leh theih rualin, Symbol erawh an thlak ta chuang lo a ni.
Congress Symbol pahnih hi Hindu Sakhaw lam rim nam leh Hindu-ho hip thei thil ve ve niin, Sakhua nena inzawmna thutak nei an ni bawk.
INC khan, Hindu vote duh chungin, India mipui beisei angin Hindu-na (hnam leh sakhua) ah dingnghet tawk lova hriatna a lo lian chho zel a. Keini Mizote pawhin ram leh hnam kan tih fo angah deuh hian an thiangzau (liberal) lutuk tiin duhkhawp lohna a nasa chho telh telh a tih theih awm e. India Sawrkar chu Pakistan leh China laka inralrin reng ngai a nih avangin tunlai khawvel ralthuam ṭha ber ber mamawhtu a ni chho ta zel a. Heng thilahte pawh hian Khawvelin rinduap zawk deuhva a ngaih USSR (Russia Communist) lam belbultu ni chhovin, ralthuam pawh Russia siam hlir leitu a ni chho ta a nih kha. Cold War hunlai aṭang tawhin indo awm thut pawha ṭan lam nei lo non-allianment movement pawlah khaipa niin NAM Conference-te huaihawt ṭhinin, khawvel khawi ram mahin an ngaihsan loh leh an hlauh ni phak si lovin hun rei tak a thên kual vel a nih kha. Chuti chung chuan, Indian tak tak si lo, Western Culture assimilation do hneh bawk si lo leh corruption hluar em emna ramah India chu siamin, retheihna ramah a chhuah reng ringawt mai a nih kha.
Hei tak hi kum 1900 chho vel aṭanga British-ho rorel dan duh lo leh India ram leh sakhua tana ṭhahnemngai leh fa lu hloh ṭhaka inserh hrang chunga India ram leh hnam/sakhaw atchilh pawl = VHP Chuan India politics thlak danglamna turin VHP huangchhungah Political Wing = BJP chu kum 1980 khan a rawn din chhuak ta a ni. A din hnu kum 1984 election aṭangin hma lam pan zelin inthlan apiangin an lian telh telh a, tunah chuan a vawi thum nan an sawrkar ta mek a nih hi. He Hindu pawl hian, India ram hi ropui leh khawvel zah kaia siam an thupui ber a, Hindutva an tih chu anmahni insawhngheh zel nan thupuiah an neih bur bawk. An political Vision chu INC-in kum 60 ro a rel theih chuan, a aia rei kan thei ang tih a ni. Chu Vision tihlawhtling tur chuan, State hrang hranga Regional party-te thawhho puiin an chak chho ta hle a, an thawhpui party-te duhsak thiam tak an nih avangin inthelthawpui an nei tam lo hle a. Tunah hian, Bihar-ah ngei pawh anmahni aia seat la tlem zawk JDU chu CM post kianin, ṭha takin sawrkar an kalpui thei a ni.
BJP hian, hun rei tak Central lamah pawh sawrkar hmel an hmu mai lo nain, hlawhchham an tum reng reng lo a ni. An sum leh dawhtheihna hian engkim a tlin a ni ber mai.
Mizoramah hian Central lama Cong (i) a rawn sawrkar hnu kum 1961 chhoh khan Pu A Thanglura'n rawn din chho vein, Mizo Union Sawrkar chu (mahni party ṭanghma hai takin) an hnungkhirh ta a, loh theih lohva inchhunfin ngaiin an siam a, Mizo Union Party a ral ta. Kum 1984 inthlanah Remhre takin Pu Laldenga London-a awm chu Pu Lalduhoma hmanga zuk kawmin MNF blessing an hmuh chu Tape recorder Cassatte hmangin nasa taka thehdarh a ni a, Mizo mipuiin remna kan lo duh bawk nen sawrkarna an siam phah ta a ni. Heta ṭang hian, Mizoram pumah Congress Party chu party lian tak lo ni chhovin, Central lamah an sawrkar deuh reng bawk avangin kum 35 chhungin vawi nga ngawt thlantlin an ni a. Term khat erawh MNF lo kirte seat an ken avangin kum hnih zet an hmangzo lo thung. Tunah hian, Cong (i) tih duh ang khan Central BJP khuan MNF sawrkar hi hrek ve duh ngat se la chuan, MNF sawrkar hian Chaurau ek an thai tawh ngeiin a rinawm hle.
Tichuan, BJP hi, Hindu sakhaw humhalh duhtu a ni ang bawkin INC pawh hi an ni chiah bawk. Hindu-na lamah chuan inpuhmawh chuang tur an awm lo, Hindu-ho erawh chuan INC aiin BJP an ring zawk tih erawh a lang chiang hle thung. Kum 40 vel political History chhui kir chuan Kum 2004 thleng AB Vajpayee an term khat sawrkar a kaihruai ve tih loh kha chu INC deuh hlir a ni a, heng huna Central Sawrkar zarzo hian, Mizoramah pawh Congress an sawrkar deuh vek bawk a ni.
Mizoram bikah hian, Congress tan chuan Pu Lal Thanhawla hi a ṭhain fakna awm thei zawng zawngah hian amah hi fak phu tak zet chu a ni. Chutihrual chuan, ram mipuite tan chuan, min hruai sual a, thatchhiatna leh dawngdahna kawnga min hruai a, kan buhzem min tihtetsaktu leh Politics dik lo min zirtirtu anga hriat reng tlak, HNAM PAWI KHAWIHTU a ni thung. Dawt politics leh Therhlo politics zawng zawng hi Congress vanga kan hmelhriat a ni a, chung thil vanga mipui rilru dik lo zawng zawngah pawh hian mawhphurtu dang an awm chuang lo. Mizoram Congress tana Pu Hawla hlawhtlinna hi midang tan khûm huphurhawm tham niin, khum thei an awm tawh lo hial mai thei a ni.
C Vansanga hla in,
Tunah zawng maw hai ang tarin
Vanglainite an chuai ta...
Tih ang deuh khan, A chhiat ber lai leh beihrawn a nih hunlai zawng zawnga a ding leh veia awm tlat thin Pu R Lalzirliana leh Pu Lalrinliana Sailote'n an chhuahsan a, a tihduhdah Pu PC Zoramsangliana'n eng thu mah a sawi tawh bik lo. An party chhungah lamṭang a vân r'u ta viau mai. Tun hma zawnga hnehtheih loh hruaitu ni ṭhin kha, a thà ṭhumin, a hapui a lo bal ve chho ta a tih theih awm e.
Kum 1998 inthlan a Congress a tlaka amah ngei pawh a tlak ṭum khan, Congress kha an zuai teh vak lova, an policy NLUP changtlung zawk kha party mipui khan beiseina nung neiin an la vahpui peih tlat. Congress zawm thar pawh an awm leh mai ṭhin. Tun ṭum ve thungah hi chuan, Central lamah an tlachhe telh telh a, state dangah lah eng teh chiam an ni lo. Tun ṭuma Farm Law dodaltu pui ber Punjab state lamah (a hlangin) an sawrkar ve tih chauh a ni mai. Kohhran Upa ni chunga Pu Hawla sawm luh Upa H Liansailova chuan kum upat leh rawngbawlna thil chhuanlamin Congress Vice President aṭangin banna a thehlut mek a, pawmsak mai tura News lama puanzar a nih hnuin a aiawh ruat thuah harsatna a awm a nih hmel, tun thlengin thu mum a la awm thei ta lo.
Party chhung titi ṭhenkhatah chuan, Pu H Liansailova hian, party hi chawlhsan a tum tak zet tawh a, rawngbawlna nen pawh inhnerem chiah lovin a hre tawh a. A banna hi pawmsak ta lo pawh ni se inhman chhunzawm a tum tawh lo nia sawi a ni. Hetih lai hian party inthlan awm ta se, Pu Hawla hian chak zawh a inbeisei tawh lova party mipui pawhin Pu Hawla ho chuan sawrkar leh rual niin an hre tawh lo bawk. Heng thil inthial mekah hian, tu nge Congress tung ding leh theitu ni ang tih chu zawhna pawimawh tak a ni mek. Pu Zodintluanga aia Congress khaikhawm thei deuh tur an inzawng mek a, hual pawh an nei tawh nain, Party inthlan a la hun chiah si lova, hetianga then kual reng hi MNF Sawrkar beihna tur tam tak awm lai hian, hun ṭha uiawmin an hre bawk si. A buai zual dawn nge, an tih ṭhin danin an nghakfim leh rih dawn tih chu thu inchiah mek a ni.
Hetiang a nih mek lai hian, Vice President banna thehluh lai denchhen hian, Party Treasurer Pu Zodintluanga hian banna thehlut ve mai se, tih rawtna pawh a awm mek a, OB pathum zinga Pahnih an ban chuan, Pradesh Committee chu = Ṭhiah or Inthlanṭhat or dissolve ngei tur a nih avangin an mi hual mek tana President nihna kawng inhawn theih dan awlsam niin ngaih a ni bawk.
Hetih rual hian, Congress hi party puitling leh ngaihtuahna hmang uluk ṭhin an nihna a lang leh ṭhin a, thu a kal fe hnu pawh hian an tana ṭha lo tura thutlukna siam khât tak an nihna a lo lang leh ṭhin. Tunah hian party chhunga inpawhna hrui a mar viau tawh lai pawh hian pawn lamah a darh chuang meuh lo a ni awm e.
Pu Hawla hova Sawrkar siam an inring tawh lo hi thil dik tak a nih hmel. Chutihrual chuan kha chen an party hotu lo ni ṭhin, mawi lo taka paih duh lo pawl leh an party hmingchhe tur ngai ngam lo mi eng emaw zat an awm ve bawk niin a lang a, eng pawh hi thutlukna ni se, thil harsa tak niin a lang. Pu Hawla hian, a party mite tana phurna a siam thiam em em thin, ka chhungte ngei pawh Congress an nih loh chuan, eng atan mah ka ti lo tih te... Kei tehlul tana thih ngam hi Patling eng emaw zat an awm tih ka hria a ni han tih ang chi te hian, Politics atchilhna thlarauah chuan thawk nà ve thei tak a ni tlat. Tichuan, Central zem zen leh Tualvungi ko thiam nihna chu Mizoram tan chuan Congress Party kovah a tla ta rih lo phawt chu a ni a, BJP-te'n INC rorel chen zet thuneihna an chang a nih phei chuan, Congress chu Party chuang tlai ve satliah a ni tawh mai dawnin a lang ta. Central lama an chak vanga Sawrkar ve chauh ṭhin party tan chuan thawhchhuah leh hun a hla deuh mai thei a, chubakah Pu Hawla ang hruaitu ṭha leh remhria, pawm tlàn si hi Mizoram Congress party hian a nei thei tawh kher lo mai thei a, Leadership khawng ṭha leh Flexible hi Party tin chakna hnar a nih vek avangin, Congress party hmakhua hi hriatthiam a harsa ta viauin a lang e.