CORRUPTION
Kum 1969 lai vel khan Mizoram pawnah ka awm ve ṭhin a. Ni khat chu Matric pass ve ka chak em avangin ka awmna aṭanga hnai ber High School Headmaster hnenah kalin, 'I school-ah hian Matric min zirtir ve teh a', ka va ti a. A ni chuan a, "Zir buai a ngai hlei nem, pawisa lo khawl la, cheng sawmruk, (Rs 60/-) i ngah hunah min hrilh la, Gau-hati kal pahin ka rawn hawn ang che," a ti ta mai a. Kei chuan, 'A, ngawi rawh chutianga neih ngawt chu ka duh hlei nem, thiamna ngei alawm ka duh', ka ti a, kan inṭhen ta vang vang a.
Chuta ṭanga kum sawm emaw lai hnuah chuan ṭhian pakhat Mizorama zirtirtu thawk mek chuan Matric pass a mamawh em avangin state pawnah Matric a va exam a. A exam lo haw chu ka va kawm a, ‘eng nge i an ang, i pass ngei ang chu ti rawh’ ka va ti a. A ni chuan zangkhai deuh hian, "M.A valin a fail loh chuan ka fail lo ang," a ti a. Atirah chuan a sawi awmzia chu ka hrethiam mai lo a, mahse ka han hriat chian hnu chuan M.A pass tawh, a nau Matric exam ai lo exam sak bulah kher a lo ṭhu fuh a ni awm e. A result lo chhuah chuan ka va hmu leh a, M.A pa nen khan an fail dun ta nge ni tehreng ni, a lo ngui hle mai a. A result awm chu ka hrethiam mai a, zawh pawh ngai ka ti ta lo va.
South India lama kan awm laiin School eng emaw zat kan enkawl ve a. Chung school te leh kohhrana hna rawn dilte chu uluk takin an certificate kan lo check sak
ṭhin a. Anmahni hnenah pawh 'in certificate hi kan check ang a, in pass chhuahna University-ah check turin kan kalpui zel dawn bawk a nia' kan ti sa a. Tam tak chuan a lem a ni tih pawh an hre lo nge ni an cho ve em em a. Mahse kan va kalpui hian engemaw zat chu a lem a ni tih min lo fiahsak leh mai ṭhin.
Kan Zoram Kristian ram kan tih ngei pawh hi heng kristian lo state te hmusit thei kan ni ta lo. A lem siam kan thiamzia, a hriaten an han sawi tak tak chuan awihawm lo khawp a ni. A thiam pawh hi kan thiam zo zai ka ti. Ram pass lem back date-in an siam a, a lan hlui theih nana 'thingpui sen tak deuha siama an leih a, rap chunga an rep ro' an tih te hi tu tihchhuah tak ni ang maw!
A endiktute hi thil dik duh tak tak niin fiah tumin hnim ta sela thingpui fe rim te pawh nam rum ruma mawi a ni. Chuti chung pawhin a sawi mam nan "Nia thingpui ka tibaw palh a," an ti leh et si emaw a ni ang a. Compensation claim-na atana hman ram pass tam tak hi chutiang te chu niin an sawi! VC pass ṭhenkhatte chu a neitu kum nena han chhutin, a neitu hian a pian hma kum sawmhnih laia a lo neih tawhte a ni e, an tia lawm! A endiktute hi thu dik ṭan leh duh mi, dik lo haw mi ni ngat sela chuan man chhuah theih maina tur a awm zel an ti.
Development Commi-ssioner a nih lai khan Pu Lalkhama IAS hian, "Mizo-rama development hna thawh harsatna ber chu thingtlang pain nuai khat tam an ti lutuk hi a ni" a ti e, an ti ṭhin. Tunah erawh chuan nuai hi tam an ti vak tawh lo. Kan harsatna ber ni taa lang zawk chu ‘dikna a tlawm a, diklohna leh hlemhletnaten hmun sang an chang a; a lem a tam ta em em mai hi a ni. Thlai ṭiak supply nise a lem a tam an ti a, compensation ni se a lem a tam an ti a, sawhthing karah lung a awm an ti a, a ṭha kara a chhe phum te kan ching ta zel a. Heng hi kan harsatna ber chu a ni ta.
United Kingdom khuan India leh Pakistan aṭangin Basmati rice hi an la lut tam ber a. Thawk khat lai khan Basmati rice ni lo nen an lo pawlh tih hmuh chhuah a ni a. Chumi avang chuan eng emaw chen tihtawp a nih kha. Mizoram Sawthing leh thil kan hralh chhuah reng reng hi bumna tel lo fai ṭha ṭhah zel ni sela, kan thil thar chhuah hralhna te pawh hi a tluangin ka ring. Chhuttute chuan compensation a lema lak te leh hlemhle taka thil tihte hi a tlo lo a, an chhiatpui zawk an ti. Chhiatpui ta zawk sawi tur pawh an hre tam khawp mai.
Kan ram hian entawn tling sawrkar mi lian fel tak tak a la nei a. Kan IAS Officer State pawna thawk, ka hriat chian ve tak chanchin han thai tel lawk ila. Pu Lalrawna Sailo te nen hian Chennai-ah kan awm ho ṭhin a. Chennai Magazine pakhat ‘People’s Court’ chuan ei ru lar zual 24 leh ei ru lo lar zual 24 list an siam a. Pu Rawna hming hi ei ru lo list-ah palinaah a lang a, kan chhuang teh asin! Pu Rawna hi a hun tawp lamah ‘Housing and Urband Developement Department-ah Secretary a nih laiin hotuten Chennai-ah in hmun a nei lo tih an hria a. In pe turin an hrilh a, mahse, “Mahni leh mahni ka inpe thei lo,” a tih tlat avangin thla khat chuang lai chawlh a lak chhungin Principal Secretary incharge Developemnt-in charge a lo la a. Chutih chhung chuan Chennai-ah inhmun an pe ve ta a ni. Mi dik, entawn tur kan neih state pawn leh state chhunga thawkte hi chawimawiin an nun aṭang hian i zir ang u.
Pu Lalrova Chaltlangin, "Mei zial nghei harsat loh dan chu zial khat nghei hi a ni mai a, rual pawl ni khuaa harsa kan la tih tur zawng zawng hisap lawk chuan a nghei theih loh," a tih ang deuhin, dik lo taka thil tih (corruption) te pawh hi a ti ṭhin zawng zawngte a ruala vei chuan siam ṭhat a harsa a. A siam ṭhat dan awlsam ber tur chu sawrkar leh ram pum vei loin, mahni chiah hi insiam ṭha ṭheuh ila, pakhat siam ṭhat chu a har lo ang. Hawh u, pakhat (mahni) ṭheuh hi i hma ang u, tichuan kan ṭha duak mai ang.
- Lalkiamlova Commissioner