RAM HRUAITU DINHMUN
Ram hruaitu dinhmun hi dinhmun pawimawh tak a niin ram mipuite tana an inpekna ang zia zela chawimawi phu tak an ni. Kum tam tak kal tawh aṭanga vawiin thlenga ram hruaitu tam takin ram an hruai dan thlirin, hruaitu tam takte chu ṭhangtharte tan pawh chawimawi chakawm tak takte hi eng emaw zat an awm a ni. Ram leh hnam tana an inpekna avanga retheih phah mai pawh ni lo, a ramtuileilo hiala an awm phahnate leh nunna hial an lo chan phah tawhnate avang hian, mi tam takte chu chawimawina parṭhi awrh nawntir phu ngawih ngawih hi an awm bawk a. Chutiang mi chu kan ram, Mizoram ngei pawhin mi eng emaw zat kan lo nei tawhin vawiin thlenga kan zinga la awmte pawh an awm bawk a. Chu'ng mite chu an hlu a, ram leh hnam tana mi pawimawh an nih mai piah lamah an inpekna avangin mi chhuanawm tak an ni bawk.
A bik takin ram ropui leh hnam changkang zawktea ram hruaitute hian hmathlir an nei thui a tih loh theih loh a, chu'ng mite chu an pianpui finna leh thiamna mai bakah Pathiana rinna nghet tak an neih vang a tih theih bawk ang. Anmahni mihring mihrinna hrim hrima hruaitu nih tling pawh eng emaw zat an awm bawkin, harsatna leh buaina tam takin a tukdawl zawh loh an ni bawk ṭhin. Khawvelin a theihnghilh theih tawh ngai loh tur ram hruaitu tam ta zinga pakhat chu Fidel Castro (1926 – 2016) hi a ni. Kum 39 mi chauh a nih laia Cuba ram Prime Minister a nih theihna tura kawng bumboh tak tak a zawh a, a paltlangte kha ngaihnawm tham a ni. Cuba chuan Spain aṭanga Independence a neih hnuin Dictator Fulgencio Batista hnuaia awm chu duh loin, a ṭhiante nen sorkar dinglai chu an bei ta chiam mai a. Taninah pawh vawi tam tak tangin nasa takin a bei zel a, chutianga chawl loa an beihna avang chuan kum 1959 ah hnehna an chang thei ta a. Kum 1959 aṭanga kum 1976 chhung Cuba ram Prime Minister a nih hnuah pawh kum 1976 aṭangin kum 2008 thleng President a ni leh bawk a, hetih chhung zawng hian ramhnuaia hel hruaitu a nih laia a uniform hak ṭhin chu a la ha chhunzawm char char nghe nghe. Hetianga hruaitu a nih chhung pawh hian a hunawl apiangah fu huanah kalin lo neitute ang chiahin kuthnathawh a bansan duh chuang lo a ni.
Ram hruaitu dangte pawh chhuanawm tak tak an awm a, vawiin thlenga ṭhangtharte pawhin an la fak leh chawimawi hruaitu eng emaw zat hi an la awm. ‘Chairman Mao’ tia China mipuite’n vawiin thlenga an la koh Mao Zedong te, Pathiana rinna nghet tak nei mi Eisenhower te leh mi dang tam takte hi entawntlak khawpa ram hruaina hna an thawhnaah leh, an mimal nunah pawh chhuanawm tak an ni. Anni hruaina hnuaiah chuan ram mipuite an thla a ngamin an ralmuang a, hmasawnna kawngah chak takin ke an pen thei bawk ṭhin. India ram ngei pawh hian hruaitu chhuanawm tak tak kan lo nei tawhin vawiin thleng hian chawimawi tlak hruaitu eng emaw zat an la awm a, an la awm zel turah ngai bawk ila. Vawiin thlenga min la dampui zingah chuan ‘Mr. Clean’ tia an koh hial Manmohan Singh chanchinte hi a ngaihnawm ngawt mai. India Economy tluchhe mai tur a khai chhuah dan zawng zawngte kha khawvel awm chhung hian theihnghilh a ni tawh ngai lo ang.
Heng ram hruaitute hian an theihna zawng zawng an hmangin ram leh hnam tan an inhlan tak meuh a, thuneihna hman sual theihna tur leh dik lo taka sum leh pai lakluh theihna tur lakah pawh an fimkhurin, sulhnu pawr pawh an nei meuh ṭhin lo. Hmangaihna tak tak nena ram an enkawl a, ram hruaitu hna chu tihtakzeta an thawhna avanga chawimawi phu pawh an nih avang hian, anmahni chawimawina hi ṭhangtharte ngei pawhin neih an chak ṭhin a. Kan ram hruaitute zingah ngei pawh hian anni anga chawimawi phu hi an awm tawhin; tuna ram hruaitu zingah ngei pawh an awm bawk ang a, hmangaihna tak tak nena ram hruaina hna thawktute hi tu pawh maiin kan hai ngai lo. Chhungkaw nawmsakna pawh ngaihtuah chang thei lo khawpa ram leh hnam tana inpumpekte phei chu tunlai ṭawng takin ṭhangtharte hian kan ‘Star’ an ni a, eng Party-ah pawh awm se la, anmahni fakna awrawl hi kan chhuah hreh hauh ngai lo.
Chutianga ram hruainaa tihtakzeta ke pentute kan chawimawia kan fak ṭhin rual chuan, a lehlamah ram hruaitute zinga hmangaihna tel miah loa ram hruaina hna thawktute pawh kan hai ngai hek lo a, kan hre chiang em em bawk a ni. Chawimawi chawp ngai leh fak chawp ngai hruaitu kan nei ta hial em ni tia ngaihbel theih tur an han awm ta te ngaihtuah hi chuan, thil zahthlak tak a nih rualin sim hmak atana thil ṭha tak pawh a ni. Ram mipuite’n hruaitu hlui leh boral tawhte ngei pawh vawiin thlenga chawimawi an la hreh lohna chhan chu an thiltih ṭhat vang leh an hnathawh ropui vangte a nih laiin, tunlaiah keini chuan hruaitu ṭhenkhatte chu rem leh rem loin kan han chawimawi chawp a. Kan chawimawi nasat poh leh lehlamho an thin a ur ting mai ṭhin bawk si avang hian, thlei bik nei ngai loa rual taka lo thlirtu ram mipuite hi an zahawm lehzual ngawt hian a hriat ṭhin.
Ram hruaitu dinhmun hi phur leh zuam vanga thawh ngawt chi a ni lo a, tlin intih vanga luhchilh ve ngawt chi lah a ni hek lo. Nimahsela, chutih rual chuan ram siam ṭhat duhna tak tak thinlunga neihna avang leh hmangaihna tak tak nena ram hruaina hna thawk an awm bawk a, chu'ng mite chu an hnathawhah ngei pawh fak leh chawimawi chakawm tak turin hna an thawk nge nge bawk ṭhin. ‘Come, follow me, I have nothing to give you but blood, tear, toil and sweat’ tia Italian ṭhalai sing rual kokhawm theitu - General Giuseppe Garibaldi ang hruaitute hi kan ram, Mizoramah ngeite hian awm ve se la tih hi ṭhalai tam tak dream a ni.
Chutih laia an hnathawh ṭhat pawh sawi tur awm mumal loh laia hlemhletna leh thuneihna hmang dik lo anga sawi thawm an han awm zawk ṭhin hi, thinlung thinghlim taka lo thlirtute tan pawh lu tihaitu an niin bei tidawngtu an ni ṭhin. Hei vang hian ram hruaitu dinhmun hi dinhmun namai lo tak a ni a, zuam avanga ring rawlh ve ngawtna chi hi a ni ngai hek lo.
- Mahmuaka Chhakchhuak