Consumer rights leh a humhalh dan
Mizoramah hian consumer-te dikna leh chanvo rahbehna a nasa a. A nihna taka sawi chuan ‘Mizote hian consumer kan nihna anga kan chanvo kan chang pha lo nasa hle’ tiin a sawi theih ang.
Nasa taka rahbehin kan awm a ni tih chiang taka hre reng chung pawhin dan anga khinlet nachang kan hre lo a, kan phun lungawi mai mai fo. Dik lo taka thiltitute chu an zalen tial tial a, kan sum leh pai vaibelchhe tam tak hi kum tin a luangral reng ringawt mai a ni. Chuvangin, consumer-te dikna leh chanvo humhalh nana ke pen dan tur inzirtir hi tihmakmawh niin a lang ta a ni.
Consumer Protection Act, 1986 section 6-ah chuan consumer-te dikna leh chanvo hetiang hian siam a ni a:
1) Right to safety: Bungraw ṭha tawk lo leh nunna atana hlauhawm emaw, chhiatna thlen thei lakah consumer-te hi an him tur a ni. Hetiang bungraw him lo hi consumer-te hnenah zawrh/ hralh tur a ni lo.
2) Right to information: Kan thil lei tur reng reng - a quality, a siam chhuah hun, a man dik tak, a daih rei zawng, etc engkim hriat hi consumer-te dikna chanvo a ni.
3) Right to choose : Consumer chuan thil lei tur leh service a dawn tur reng rengah duhthlan theihna a nei tur a ni. Bumna avanga duhthusam lo, a ṭha lo zawk in lei luih tir a thiang lo.
4) Right to be heard: Consumer-te lung-awilohna hi ngaihthlak a, ngaihven a ni tur a ni, chu chu consumer-te chanvo a ni. Sumdawng lian tam tak chuan consumer-te lungawilohna dawng-sawngtu tur cell hran an siam zel tawh.
5) Right to seek redressal : Consumer chuan a thil leina leh service a dawn-nate laka a dikna hlenchhuak turin complain a siamin, zangnadawmna / bungraw thlaksak/ a thlawna siamṭhatsak/ refund thlengin a phut let thei. Chutianga lungawilohna thlenna tur chu sorkarin district level, state level leh national level thlengin a siam vek a ni.
6) Right to consumer education : Consu-mer-te dikna leh chanvo awmte hi consumer-te hian an hre tur a ni. Chu-tiang tur chuan sorkar pawhin rua-hmanna hrang hrang a siam ṭhin a ni.
Heng point paruk chhungah hian consumer-te right humhalh dan tur chipchiar zawka ziah a ni a, kan sawi vek seng lovang.
Mizoram, Kristian state-ah chuan….
Dawr tam takah thil kan lei a, a MRP aia toin min leitir a. Pawisa nawi min kir
ṭha duh lova, a chang leh pawisa nawi aiah Vitamin C te, chewing gum-te min kir mai mai ṭhin. Khawl thil (mobile phone thlengin) kan lei a, a lo ṭha lova, warranty huam chhungah pawh a thlawnin min siamsak duh lova, a thara thleng or a pawisa a inkir leh emaw phei chu beisei ngam a ni lo fo.
Gas connection fee pangngai aia to fe (District ṭhenkhatah phei chuan a man pangngai let thawk)-in gas connection kan siam a. Gas stove Rs. 1500/- mante kha Rs. 3000/4000 ten min leitir a, subsidy lah kan bank account-ah a lut mumal thei hek lo.
Damdawiin-ah mangang takin kan lut a, thawktute inthlahdah (service deficiency) vang liau liauin mi ṭhenkhat chuan natna kan tawrh belh a, nunna hial kan chan phah bawk a. Internet speed sang tak man kan chawi reng a, satel speed ang vel kan dawng leh a. Tui leh electric bill a sang thut thut a, hman tam deuh thla nia kan hriatah a tlem leh lawi a. Private School-ah leh Hostel-ah man to takin facilities chhe tak hnuaiah kan fate kan dah a, ṭhenkhatah phei chuan hostel fee Rs. 5000/ 6000 chawi chungin tui an chawi pur pur a, mess a la chhe em em zui.
Kan phun kan phun a, dan ang taka hmalakna a awm si loh avangin tute mah hian mipui hlauhna/ zahna an nei thei lo a ni ber mai. Sorkar lahin mipuite aiin sumdawngte chu a hlau ta zawk emaw tih mai tur a ni ta. Sumdawngte leh hnathawktute chu intelkhawmin pawl chak tak an din a, chumi hmang chuan inthurualin mipui min rawk a, an duh hun hunah thil man an tisang a, engemaw hlekah an inthurual leh ṭhem bawk si. Greek thufing pakhat, “United we stand, Devided we fall” tih chu a takin mipuite rah beh nan an hmang hlauh a. Mipuite lah chuan khin let nachang kan hre si lo.
Khing let ang u
Consumer kan nih anga kan chanvo neihte ngai pawimawh hauh lova min rap bettute hi kan khin let a ngai takzet tawh a ni. Chutiang tur chuan District tinah hian consumer-te thubuai put luhna tur Consumer Disputes Redressal Forum (District Forum/ Consumer Court kan tih mai) sorkarin min siamsak a. Aizawl District tih lohah chuan DC-te chu Forum President an ni nghal zel a. District Forum thutluknaa lungawi lo tan appeal-na tur State Commission a awm a, chuta lungawi lo tan National Commission thlengin a awm leh zel a ni.
Consumer Forum-a kal hi hautak deuh tur emaw kan ti a, mahse a ni hauh lo. District forum-ah chuan thubuai, cheng nuai 1 hnuai lam chet velnaah fee Rs. 100/- chiah chawi a ngai a (BPL leh AAY family tan a la free zui). Nuai 1 leh nuai 5 inkar tan Rs. 200/-, cheng nuai 5-10 tan Rs. 400/-, cheng nuai 10-20 tan Rs. 500/- chawi a ngai ve thung. State Commission-ah chuan cheng nuai 20-50 chinah Rs. 2000/-, cheng nuai 50 - 100 chinah Rs. 4000/- chawi a ngai thung. Mi nawlpui buaina, kan thubuai tam zawkah chuan Rs. 100/- lek sengin thubuai kan thehlut thei tihna a nih chu.
Tin, ukil hi rawih ngei ngei tur emaw kan ti ṭhin a, mahse a case a zirin a ngai vek hauh lo, mahni pawha chin fel theih a tam mai. Complaint kan thehlut dawn a nih chuan thil thlen dan leh kan lungawilohna chu chiang taka ziakin, kan thil phut chiang taka ziahlan mai tur a ni a, zangnadawmna kan phut a nih pawhin kan phut zat/ dan chiang taka ziahlan a, document awm ang angte xerox a, The President, Consumer Disputes Redressal Forum (mahni district) address a thehluh mai tur a ni. Mizo ṭawnga ziah pawh a pawi reng reng lo. Amaherawhchu, Forum-ah hian member pathum an awm
ṭhin avangin lehkha hi copy 3 tal siam a ngai thung. Case lian tham deuh leh kan khinte a zirin Ukil rawih erawh a ṭul hun leh a fuh zawk hun a awm tho.
Thubuai kan thehluh hnuah Consumer Forum lamin kan khinate hnenah hriattirna pe in, hearing neih hun tur a ruat fel mai dawn a ni. Lehlam insawifiahnate zirchiangin, thubuai len dan a zirin hearing neih tam pawh ngai lovin awlsam te a chin fel mai theih a ni.
Khai le, consumer i nih anga i dikna chanvo humhalh dan tur zawng zawng i hre ta. I chanvo chang turin pen chhuak la, thil dik lo titute hi i khinglet ngam dawn em le? Bumin i awm reng dawn em ni? ‘Sual dovin thisen chhuak khawpin in la tang lo va’ (Hebrai 12:4) titu khan a thu a la sut reng reng lo a nia!
- C.Lalhriatpuia