Written by
Zalianthanga
Tahan

Chapchar Kut chanchin

- Zalianthanga, Tahan

Mizote hian Kutpui pathuam kan nei a. Chungte chu Chapchar Kut, Mim Kut, Pawl Kut te an ni a. Chapchar Kut hi hlimna nia hman a ni ṭhin a, lo vah zawh ṭau thla (March) awllen lai hunah hman ṭhin a ni. Mim Kut hi mitthi puala kut hman ṭhin a ni a, August thlaah emaw September thlaah emawah an hmang ṭhin. Pawl Kut erawh chu pawl thlak fihlim fel vela hman a ni ṭhin. Tun ṭum atan chuan Chapchar Kut chanchin tlangpui khalh fal ta ila, a ṭha awm e.

Chapchar Kut hi March thla tawpah emaw April thla tir lamah emawah an hmang deuh ber a. Mizo Kut zingah chuan an uar ber leh hman hun chhung rei ber a ni. Vahchap (lo atan thing leh nau sah thluk) pho ro (char) lai huna hman ṭhin a nih avangin Chapchar Kut tih hming hi a pu hlen ta a ni. A lo chhuah dan an sawi chu, Chin State-a Mizote an awm laiin kum khat chu tlangvalho leh lal upate chu Chapchar laiin an ram chhuak a, kut bengin an rawn haw a ni awm e.

An hlawhchham lo haw hrilhhai chu lal upate chuan “Valate u, zahfakah lu em va chum suh, hah zu kan zu ngei tur a ni," a ti ta a. Tichuan, nula leh tlangval dangte sawm khawmin an chen ta a, ram chhuak an hlawhtlin ṭum ai mahin an hlimna chuan a tawng sang zawk mah a. Chutia an chenho lai chuan lu kai deuh chhelhchawlha an lam vir vel chu naupang hovin chilthli tla lek lekin an lo en ni fahmiang, Upate chuan ‘min en chuan zu chawi rawh u’ an ti a. Naupangho chuan zu an chawi a, chutia inkaihkuahho chu an in tulh bawrh bawrh a, a pui a nawiin he Kut rau hian a fan chhuak ta a ni. Heta ṭang hian Mizo lam pui ber 'chai’ a lo chhuah phah ta a ni.

He Kut ni vang-thla a lo thlen hma hian nasa fein an ur-lawk ṭhin. Val upate leh tlangvalten ram pilrilah Kut sa pelin an ram chhuak a, buh leh bal thar hlim hnianghnara ei leh bar a haw vanglai a nih avangin a khaw nawtin an lo inpuahchah a, naupangten zu lawm an khawn bawk a, tumah an ral bang lo a ni ber mai. Kut a lo thlen chuan ‘Lusei vawk talh ni’ tiin tlang an au va, a ni hnihnaah Ralte ni an au leh a,

Kutpui kan ur khuangruah chiar nghian e,

Chappui rawh lovin a tul ngai lo:

Chappui rawh lovin a tul ngai lo,

Ka chung chhawrthla a vanglai lo maw.

(Suaitlanga Kawlni lal lai/

Ca 1450 CE-Ca 1700 CE) tiin.

Zan a lo thlen chuan nulain an puan thulkhung an rawn bih chhuak a, vakiria an khum a, lal hlau lo ṭhi te dahin ṭhival,
ṭhifen leh ṭhi-hna te an rawn awrh chhuak a. Tlangvalho lah nalh mangkhengin an rawn inchei a, ṭhi-hna fang an rawn beh chhuak fur hlawm a ni. Tual laiah hmeichhia leh mipa inkar thlakin an ding kual a. Mipain hmeichhia koki-ah an kuah a, hmeichhiain mipa kawng hnung lamah an kuah ve thung a. A laiah khuangpui leh seki tumtu an awm a. Khuangpuin chai a la a, seki tumin hla a hril thung.

Naupangin chaiho zu an lo tulh a, tlaivara chai tur an ni a, chu chu an ziak loh dan neihsa a ni. An tlaivar loh chuan zan danga an chai ve a thiang tawh lo. A zan thumnaah Kut zan tiin mahni lu lama chai a ni a, zan linaah Zupui Ni tiin an lam nileng zak a, zan nganaah ‘Zuthing Chawi’ an tih Kut tana zu khawlsa chu in zawh ngei ngei tur a ni. Zan ruknaah ‘Ei puar awm ni’ / ‘Ni Hrilh’ an tih bawk chu khaw pumin awm ni an kham ṭhin.

Mizo nawlpuiina Mizoram an luh kum CE 1700 hnu lamah khan Chawngtui leh Ruallung khuaah Chapchar Kut an hman ṭum khan an chen rei hle a ni ang. Vakiin khuaah buh vui an rawn pu vu vu an hmu a, khua an hai tih an hre chauh va, thlawhhma pawh nei ta lo chuan an khua an teh phah ta a ni. Hei hi Chapchar Kut hman rei bera sawi a la ni awm e.

Mizoramah chuan chiang fek fawka Chapchar Kut hman kum chu 1961 kum kha a ni. 1962 kumah Synod Agenda telh a nih kum khan boruak a la awm vak lem lo. Kum 1963 Synod-ah chuan “Pi pu nun hlui kan duh tawk lote chawk thar leh theia din thar leh chu Kristiante tih tur a ni lo ve kan ti” tih thu hi an rel a ni. Mahse, hman zui tho a ni a, Feb. 25, 1966 khan Chapchar Kut chu a tuk lawkah ram buaiin a rawn nan chin tak avangin hman zui a ni ta lo. Hun a rawn inher zel a, 1972 kum khan Mizo zirlai pawl General Confrenae chuan Chapchar Kut chu thar thawh lehin a huhova hman zai an rel ta a. 1973 kumah chuan urhsun takin Aizawl Lammualah hman a ni. He mi kum aṭang hi chuan hman chhoh zel a ni a, hnam lam chi hrang hrang, inchei, zai thiamte sawmin hun hman ṭhin a ni.

Kawlphai Zofate awmnaah ve thungah chuan Tahan hi a hmun pui ber a nihna angin 1965 kum khan Lushai Day tia hman a ni a, 1973 khan ‘Lushai Day’ chu ‘Chapchar Kut’ tia thlakin buatsaih ṭhin a ni.

1973-1986 thleng kha chuan Tahan Primary School No.6 field-ah kum tin khel lovin hman ṭhin a ni a, 1986 hnuah khan eng emaw rokawlhna a vangin tihtawp a ni. He kut ni vangthla Chapchar Kutah hian hnam lam chi hrang hrang, inchai, inbuan, thirtiang khawh, thu inziaksiak, etc. hman ṭhin a ni. Zanah phei chuan Zodi Music Band-ten min awi deuh ber ṭhin.

Chutia Chapchar Kut chawlh lai lawk ni ta vang vang chu ngai ngam lovin Tahan-a hman puipate huaihawtna kal tlangin Tahan Mizo Kristian pawlte nen ṭang kawpin April 23, 2006 khan EFCM Jubilee Hall-ah Chapchar Kut chu hman
ṭan leh a ni a. Tun hma ang bawkin hnam lam chi hrang hrang Cheraw kan, Chheih lam, Khual lam, Dar lam, Sar lam, Pangpar lam, Zawlkhaw sir, Zotlangsang, Kan zotlangram nuam, bakah Fashion show, lung den, Volleyball, thirtiang khawh, hnam hmanrua pho chhuah, mawl lai
aṭanga tun dinhmun thleng Mizo nun zia (traditional) pho lan, ṭhin a ni. Fiamthu thianghlim leh zaithiamten min awi tlei reng bawk a, mipui beng a fahin hluttu an tam tulh tulh a ni.

Kumin 2016 (22, 23 March) pawh hian Tahan khelmualah hman tum leh a ni a, tlawmngai pawlten kawng hrang hrangin ṭan an la mek a ni. Hnam lam leh fashion show te, concert leh ennawm chi hrang hrang buatsaih tum a ni.

Chapchar Kut hi hun hmasa lamah khan sakhaw thil nen inkungkaih lo hiala ngaih a ni a, vawiin thleng hian chu chuan hmun a la luah thuk hle. A enga pawh chu ni se, kan lei tlakna (contex) a zirin nunphung a danglam thei a, ngaihdan a inchen lo thei bawk ang. Eng-le-khaw-le kan chenna mil zelin uar takin hman i tum phawt mai ang hmiang, kan hnam zia a bo loh nan.

Bibliography

1. Dokhuma Rev. (Dr.), Hmanlai Mizo kalphung, J.D. Press, 1992, Aizawl, Mizoram

2. Lalrinfela (Mafaa) H, Chawlhna Tuikam, Gilzom Offset, 2002, Aizawl, Mizoram

3. Chuauthuama (Revd), Chinbawr, Lengchhawn Press, 2006, Aizawl, Mizoram

4. Lalthangliana (B), History and Culture of Mizo India, Burma & Bangladesh, RTM Press, 2000, Mizoram

5. Tahan, Mizo hnam puipate (MWO), Minutes (2005-2011)