Krista nen Chapchar Kut
Mizote Kût zinga ropui ber leh tun thlenga kan hman zui awm chhun Chapchâr Kût chung chângah hian ngaihdan inang lo a awm ta nual a. Mi ṭhenkhatin, “Kristian nih tawh hnuah Mizo kût hman an a ṭul tawh lo,” an tih laiin ṭhenkhat chuan, “Hlim takin hmang ila, tih Kristian kher pawh a ngai lo e,” an lo ti ve bawk a. Ṭhenkhat chuan, “Sawrkâr sum hekna mai a ni,” tiin sum luang ral tur an ui thu an sawi. Heta hian thu khel bing tur pahnih, Kristianna leh Mizo hnam zia chung châng leh sum leh pai chung châng a awm ta a. Ngaih dân hrang hrang awm thei zingah rual ûte leh mi thiam zawkte cho chhuah nân mimal ngaih dân tawitein han sawi ve ila.
Mizoten Chapchâr Kût kan hman ṭan hun tak hi hriat chian a har tawh viau mai a. Mizo chanchin zirmite chuan pi puten Mizoram an luh thlâk hma daihin an hmang tawh ṭhin niin an sawi. Ṭum khat chu chapchar awl len laia an ram chhuak chu an hlawhchham hlauh mai a. Hlawhchhama khua an han lut chu hrehawm an tiin hah zû han zûk pawh an hreh hle a. An lalpa chuan a hote hrilhai tur chu a khawngaih avangin vawk a thawh a, a hote chu ar a thawhtir bawk a. Nula leh tlangval an sawm khawm a, an zu sakte chawi chhuakin hlim takin an lawm ta zawk a. Chuta ṭang chuan kum tin an hmang zui ta a ni. Hnam peng hrang hrangin an sakhaw puithiam, sadawt hoin vawk an talh ṭheuh a. Zû leh sa nen hlim takin an hmang ṭhin a. Zû chu tam hle mah se nula leh tlangvalte chuan rui khawpin an in ngai lo an ti.
Chapchar Kut chuan ni thum aṭanga ni sarihte a awh ṭhin. Kût dang, Mîmkût leh Pâwl kûtte chu awm bawk mah se, Chapchar Kût hi Mizo nun hluiah chuan an hun nuam ber leh an hlim tlan ber hun a ni hial awm e. Pi pute khan Chapchâr Kut kha an la urhsun hle a, hlim tlang taka hman turah an ngaih avangin nupa leh chhungkuate pawh inhauh emaw intih thinur pawh an duh ngai lo. Mi awm thei leh awm thei lo deuh zawkte pawhin hlim tak leh inpawh taka an hman ṭhin kût a ni.
Hnam tinte nihna (ethnic identity) siamtu chu an ṭawng, zai, lâm, kût leh thil dangte hi a ni awm e. Chûngte chuan hnamah min siam avangin kan hloh hun tikah kan hnam zia a ral a, a thlâkna turin hnam dang zia kan lâkluh a ṭul leh tho
ṭhin a ni. Mizote thil tih ṭhinte kha Krista zirtirna nen a inrem vek loh avangin kan mausam mai dawn nge ni ang, Judate dân famkim lo pawh hnual suat loa tifamkimtu, Krista zia nen chuktuah rem dan kan zawng zawk dawn? An Kût hman ṭhinte kha hnam mawl sakhua emaw ramhuai biakna nen inzawm nia kan hriat avangin tih zel loh atân kan duh a ni mai thei e. Mahse kan pi pute sakhua kha ramhuai biakna ngawt chu a nih hmel si lo.
An kûtte pawh an sakhaw puithiam, sadawt hoin an hmang ṭhin a (thlarau sual hnena inthawina hlântu Bawlpu nen hriat pawlh loh tur). Tin, Chapchâr Kût chu zû leh sa nen an hmang ṭhin tih pawh phat rual a ni lo, nula tlangvalte erawh chuan rui khawpin an in ngai lo niin an sawi. Hei hi zû kan sawi mawina lam ni loin tunlai mite aia zû an hman thiam thu kan sawina chauh a ni. Judate chaw rinpui ber zinga pakhat chu zû (wine) a ni. Chutih laiin zu hman sual emaw, zu ruih hmangte chu an dem hle tih Bible aṭang pawhin kan hmu thei a ni. He lam hi chu thupui hrana khel chi a nih avangin sawi zui vak lo mai ila.
Chapchâr Kût kan hmannaah hian thil hmuh nuam lo ṭhenkhatte chu awm ṭhin ngei mah se kan hnam ziaa bet a nih miau avangin Mizo nihna kan tihngheh nân kan chhunzawm zel pawh a ṭul niin a hriat. Kristiante hun ropui Christmas, Good Friday leh Pentecost-te hmang zel chung hian kan hnam kût, Chapchar kût pawh hi hmang zui zel ila. Chutih laiin Mizo hnama min siamtu Pathian erawh kan hriat reng a pawimawh.
Nikum (2015) khan Naga-ho kût ropui ber Hornbill festival ka han chhim ve a. Ni sarih lai (Dec 1-7) an hmang a. A hmanna turin hmun/khaw nghet siamin chu hmun/khua chu ‘Kisama Heritage Village’ an ti a. Kohima aṭanga Km 10 vela hlâ a ni. Kisama luh man hi ni khatah mi pakhat tân Rs. 20 zel a ni a, thlalâk duh tân an lakna hmanrua a zirin thlalâkna ken luh man chi hrang hrang a awm bawk. Kisama-ah hian nitin hnam zai leh lâm entîrna a awm a. Naga-ho thil siam chi hrang hrang zawrhna hmun eng emaw zat a awm bâkah Kohima indona hriat reng nân Museum lian tak a awm bawk. Museum luh man hi Rs. 10 zel a ni.
Ei leh in lam duh tân pawh Naga hnam hrang hrangten anmahni ei siam dan
ṭheuhin an siam a, a to deuh tih mai loah chuan duh tâwk ei tur a awm. Nagaland-ah khian zû lak luh khap tlat a ni chungin Hornbill festival-ah chuan anmahni hnamin an siam ṭhin ‘buh zû’ chu ualau takin an hralh thung. Thil dang pawh Naga zia lan theihna tur a awm nual mai, kan sawi seng vek rih lo. Kisama-ah hian chhun lam programme an hmang a. Kohima-ah zan lam bazaar, ‘Hornbill night carnival’ an tih chu an siam bawk.
Rimawi intihsiakna, International Hornbill Rock Festival a awm bawk a, pakhatnain lawmman Rs. 1000000 (nuaih sawm) zet an dawng a ni. Kum 2015 a lawmman pakhatna latute chu Mizoram band ‘Reverse Tragedy’ an ni a, a lawmawm hle. Intihhlimna satliah mai a nih lohzia chu Naga hnam zia (culture) chung châng zirhona (seminar) an buatsaih tel bawk hi a ni awm e. Hornbill Festival chhung hian programme chi hrang hrang a tam avangin a hmangtute chu an duhna hmunah an kal mai a. Ṭhianho emaw chhungkua pawhin duhna hmunah, harh fim tak leh thla muang takin a kal theih mai a ni.
Heng zawng zawng ka han sawi chhan chu Kût (festival) hman hi suahsual rawngbawlna hun rem châng emaw sum khawhralna mai ni loin sum lakluhna ṭha tak a nih bakah thianghlim taka hman theih a nihzia kan sawi tumna a ni. Krismas kan hman dan pawh a inan loh viau hi maw. Hornbill Festival chu ram dang, Europe ram hrang hrang aṭang pawhin tlawhtu ṭhahnem tak an awm a. India ram hmun dang aṭang pawhin tlawhtu an ṭhahnem hle. Tin, festival hmannaa thil sponsor-tu pawh hi an lian hlawm viau a, Nagaland pawn lam aṭang pawhin sum leh paia puitu an hmu nual a ni. Chuvang chuan Hornbill festival chhung hian sawrkar, pawl leh mimalte pawhin sum ṭhahnem tak an lak luh ngei a rinawm.
Hetiang deuh hian Chapchar Kût buatsaihtute pawh hian ruahmanna ṭha zawk siam chhuak zel thei se a duhawm khawp mai. Kût tesêp Anthurium festival leh Ṭhalfavang kûtte siam hrang lo hian Chapchâr kût hi hei aia changtlung zawkin, ni hnih emaw a aia tam emawte hmang ve ila. Mahni tuina lama kal mai theih turin thil entirna chi hrang hrangte pawh siam ve mai ila. Hetianga kan tih theih phawt chuan sawrkâr, sumdawng pawl leh mimal pawhin kan hmang ṭangkai theiin pawn lama Mizo hnam tar chhuahna hun ṭha tak pawh a ni ngei ang.
Tuna kan hman danah hi chuan rui leh rui lo kan inpawlh vek avangin chhungkuaa kal nân pawh a him vak lo thei. Hmun khatah chauh kan ti a, kan tui lohna zawngah pawh kan tel vek a ngai a, mikhual mai ni lo khawtual mi tan pawh ninawm a chang thuai thei. Chuvang chuan Chapchâr kût hi kan hmang zel dawn a nih pawhin hmasawnna atâna hman theih turin ruahmana siam a ṭha awm e. Sawrkar, pâwl, mimal, chhungkua leh Mizo hnam tân ni zel chungin Lal Isua nen Chapchar kût i hmang zel ang u.
- David Lalrina