KAN RAM A TIDAM LEH ANG
Krista hmingputute chuan,
Inngaitlawma kan ṭawngṭaia
Lalpa kan zawn chuan;
Van aṭangin min lo ngaithla ang a,
Kan sualte ngaidamin
Kan ram a tidam leh ang.
Thuhma
Mizote tana hun pawimawh em em – inthlanpui chu November 7 hian kan nei veleh dawn ta reng mai! Lal bàn aṭanga chhutin inthlanpui tluka Mizote tana hun pawimawh hi a tam awm lo ve. Sorkar lam pawh an inbuatsaih ngawrh hle mai a. Mipui lam, Kohhran leh tlawmngai pawl pawhin kawng hrang hrangin he hun pawimawh tak mai hi kan hmachhawn mek a. Hawina lam apiangah kan sawi a, kan ngaihven takzet tawh tih a hriat a ni. Tun ṭum inthlanpui lo awm turah hian thil chhinchhiah tlak tak tak, a ṭha lam hawi – lawmna tur chi a thleng nual niin ka hria a. Hetia ziak ngeia han dah hi a ṭhain ka hria a. Ka lo thai lang ve thuak thuak dawn a ni.
Kristianna chhungah politics
Mizorama Kristianna a lo luh khan kan missionary-te kha theologian an ni vek bik lo a. Kan Kristiannaah khan vanram leh meidil lam kha min ngaih pawimawhpui a. Keini pawhin chutiang lam hawi zawng chuan kan Kristian ṭha viau a ni. Kan Pathian thu rin dan leh sawi duh zawng pawh heti ang lam hawi ngawr ngawr hi ni thui hle a. Chutih rual chuan vanram leh meidil inkar, a nunpui kristianna lamah erawh kan pachhe deuh tlat a ni. Kohhran leh a kaihhnawih thil chu kan ngai pawimawh viau a, kan hmu ráu viau, mahse sorkar, zirna, politics, hriselna, ei leh bar lamte erawh kan ngai pawimawh lutuk lem lo niin a lang. Kan rau tehna patla hmangin politics, zirna, sorkar, ei leh bar, hriselna, YMA, ldt., kan han bûk ve dawn ṭhin a, an bûk a rit thei tak tak lo a. Kohhran leh Biak In lam thil kan ngaih pawimawh angin kan ngai pawimawh hlei thei lo.
Amaherawhchu, tun hnaiah hian a bik takin Mizo kristianna chhungah politics lam ngaihpawimawhna ráu a thawk nasa hle a. Hei hi a lawmawm ka ti takzet a ni. Nikum May thlaa Central KTP Inkhawmpuia Rev Chuauṭhuama sermon te kha a khuh hawngtute zinga mi a ni thei ang. Tin, kumina BCM Assembly inkhawmpui thupui ‘Ram chu Lalpa ta a ni’ tih sermon-te pawh khan politics leh a dangte kan dah pawimawh a ni tih a tilang viau bawk. Pulpit-a kan inzirtirna, kan sande sikul syllabus avang te, revival speaker leh evangelist lamte’n ṭhahnem ngai taka an tlangaupui ṭhin avangte pawh a ni bawk ang chu; kan politics hriatthiam dan hi a danglam ta khawp mai!
Tunah hian Kohhran lama mi ṭangkai tak takte hian inthlan lam hawi hi an ngaihven ta viau mai! Tun hma ang ngawt kha a ni ta lo! Beisei loh deuh deuh hian politics ngaihven hi kristianna tarmit aṭangin a ṭulzia an sawi chamchi ta reng mai! Kohhran mite tana politics sawi mawi lo anga ngaihna kha a bo ta duak a ni! Hei hi thil lawmawm tak a ni! Mizo Kristiannaah chuan bung thar pawimawh tak a niin ka hria. Hei hi chhan tam tak a awm thei ang. A chung lamah khian a chhan ni theite kan tarlang hlek a. Mahse, chhan pawimawh tak ni theia ka ngaih chu - Mizo zinga Pathian thu a zira zir leh hrethiam kan tam ve tawh avang a ni thei ang. Tin, Bible zirna college kan neih pahnihte pawh hian kan ram rorelna leh khawtlang nunah zirtirna (influence) a pek hian awmzia a nei ṭan ta kan ti thei bawk ang. Ni e, Kristianna kan tih hian vanram leh meidil chauh ni lo, a inkar – a nunpui kristianna lam hi kan ngaih pawimawh tel a ṭul em em a ni! Chuvangin, Treasury Square, Aizawla kan Assembly House-ah sawn ringtu ṭha, Kohhran mi dik tak an ṭhut ve a ṭul tihna hi Mizo kristiante zingah a lian ta takzet tihna a ni ber mai.
Tun inthlanah hian party pakhat campaign-na lam hi hmuhnawm ka ti viau mai a. Campaign-naa Pathian fakna hla an han sa tlut tlut maite hi en liam puat chi niin kei chuan ka hre lo. Politics thil-a Pathian hla sak a, lam dual dualte chu thil inhmeh lo tak leh tih ngai loh a ni tlat! Mahse tunah hian ZPM lam unaute hian an ti tlat si a ni. Hei hian a entir chu Mizo Kristiante hian politics lam thil hi kan ngaipawimawh a, kan hmu rau ve ṭan ta tih a lantir a ni. Biak In leh a chhehvel chauh hmu rau a, ngai pawimawh ṭhin khan sorkar leh politics pawh kan ngaih pawimawh tel a ngai tih kan pawm chho ta tih a tilang a, a pawimawh tlat a ni! Chhinchhiah tlak a ni.
Mizote’n thil dik lo kan haw ve takzet ta!
Politics thil, kan hmu ráu thei lo leh Kristian ṭhate tana ngaihven ve chi ni lo anga kan ngaihna hi chhan tam tak a awm thei ang. A hma lama kan sawi angin kan kristian dan emaw kan theology hriatthiam dan emaw avang a ni pakhat ang a, a dang lehah chuan kan political party-te chet dan a kristian loh vang a ni ang. Anmahni pawh kristian tho ni mah se inthlan lai aṭanga sum leh therhlo an chelek tlat chuan, Kohhran huang chhungah hian hûi luh an har dawn tlat a ni. Tin, eirukna te, hlemhletna te, inpuanhnuaina te, restricted tender te, dan lo anga damdawi, kuhva, ramsa, rangkachak leh thil dang tam tak tawlh ang chite hi a kristian thei lo a ni. Kan en hran miau avangin Kohhran chhhungah thil tam takah thikthu pe chhe viau mah ila, politics lam thil chu kan haw thei tak tak lo, a rem tlat lo. A chhan chu kan ngai hrang tlat a ni. Mahse, tunah chuan a ni ta lo tlat. Kohhran anga kan thikthu chhiatna kha hetiang thilah pawh kan tilang ve ta zel mai…
Mizoram hi pawl pahnih te’n kum 37 chhung zet min hruai ta a. Kan thlen chin chu heti mai hi a ni. Engmahah kan intodelh lo a, sorkarin ba a ngah em em a! A chunga kan sawi ang chi zawng zawngte pawh khi a hluar tulh tulh emaw tih a awl viau. Tuna kan kawng chhe em em mai te, thlawhna ṭum hmun (airport) thawm ṭhat mek chim ta mai te, sorkar thiltihna leh hmalaknaah hlemhletna tam lutuk te, eirukna te, inpuanhnuaina te, leh thil ṭha lo tam tak hi kan kham a ni satliah lo a, a mawhphurtute lakah kan beidawng a, thil dik lo leh ṭha lo hi kan haw ve tak tak ta niin a lang! Hna lakna fair lo te, a thawk rim apiang an rethei maite hi a phena mawhphurtute kan kham niin a lang takzet! A chian em emna chu – tun ṭum tluka anti-incumbency, sorkar mek khamna hi a la awm ngai lo. Chu pawh term khat chauh a ni a, kum 5 chhung lek pawhin heti khawp hian kan kham hman a ni. Term khat chauh pawh ni mah se, sorkar ṭha lo (perform lo) hi Mizo mipuite hian paihthlak kan duh takzet niin a lang. A thlakna tur kan zawng a ni.
Restricted tender titawp theitu tur, mahni hlawh phu tawka khawsa thei tur, eiruknaa fihlim tur, mi rethei leh kuthnathawktute ngaihsaka hmasawnna rualkhai taka kaltir theitu tur ramhruaitu neih hi kan chak ve tawh takzet niin a lang. Mi pamham leh duhamte inluling, duh duh tithei kan hmuh ṭhinte hian keimahniah khamna awmze nei zawk a tuh ve ta niin a lang a. Dan lo anga damdawi, kuhva, ramsa, rangkachak leh thil dang tam tak tawlhna ram nih reng hi kan duh tawh lo ve takzet niin a hriat theih a ni.
Hemi hi tichiang zualtu chu kan harsatna laka min chhawk thei tur party, ZPM hi mipuiin an bawh tlat hi a ni. ZPM hi sorkar lo pawh ni se kei hi chuan ‘a lawmawm tawh tho tho’ ka ti ve tlat a ni! A chhan chu ‘thil ṭha lo leh dik lo’ hi Mizote hian kan haw ve takzet tawh tih hi, ZPM party movement lian chho chak lutuk hian a tilang a ni! Tun hma nen a danglam tlat. ZPM kaltlang hian a takin Mizote hian an tilang ngam niin ka hmu. ZPM lamin sorkar ve ngai lo an nihna avang emaw, mi fel tak tak awmkhawm an nihna avang emawa ZPM party hi lian ta hluai anga an inngaihna hi a dik thei viau a… Mahse chu aia chhan ṭha zawk leh ril zawk – ‘thil ṭha lo leh dik lo huatna’ avanga MNF leh Congress hnawlna hian a tilian a ni. Thlak duhna, la sorkar lo enchhin duhna hi a lian tlat! In awih loh chuan MNF leh Congress te hian Pathian fakna hla hmangin han campaign ve dawn teh se, a rem lo, an inhmeh lo! An tih atana mawi lo a ni tlat! A nihna takah chuan MNF te phei hi chu an lo din chhoh dan leh kal dan en hi chuan - Kristian party anga inchhal awm ngawih ngawih an ni. An thupui (moto) phei hi chu ṭha tak a ni. Mahse, tunah chuan mipuiin kristianna hmanga ram siam ṭha turin an beisei ngam tawh lo a ni ber mai.
ZPM intawhkhawmnaa an sak lar em em pakhat ‘Kan ram a tidam leh ang’ tih phei hi chu a ril hi ka ti ṭhin a. A phuahtu, Pu Sanglianthanga hian ram a vei avanga a phur rit tur zia te, hrehawm a tih ṭhin tur ziate hi ka ngaihtuahpui ve ṭhin a. Pathian aṭanga beiseina a neih avangin ram a veina chu hlain a phuah chhuak a. A hoa an sak kha chuan mipuiah harhtharna thlen em em lo mah se, kum tam a lo vei meuh chuan Pathianin a hmang ve ta ka ti lo thei lo.
Tun hma aṭangin party campaign thil a nih tawh chuan khawvel deuhin, zu leh sa nen, ti deuh luk luk tura ngaihna kan vek a ni. Mahse tun hnaiah ZPM hian chutiang lo chuan boruak an kalpui a. Hei hian politics hmelhmang, kristiannaah, a bik takin kohhran chhungah kan hriatthiam dan a tidanglam hlein ka hria. Kohhran hruaitu pakhat phei chuan Kohhran Upa kan thlang dawn a, tihtakzetin kan ṭawngṭai a, fimkhur taka kan thlang ang deuh hian, dan siamtu, kan aiawh turte hi kan thlang ve tur a ni, politics hi Kohhran miin kan ngaihven tur a ni tiin min hrilh mauh mai! A lawmawm takzet a ni. Assembly House chhunga kan aia thute hi Kohhran mi, mi dik leh rinawm an nih a pawimawhzia kan hrethiam a ni satliah lo a, a nunpui kristianna lam kan ngai pawimawh ve ta tihna pawh a ni tel a ni.
Tlipna
Engpawhnise, kan ziak thui ta. Tun inthlan vuakvetah hian thil lawmawm sawi tur tam tak a awm. MLA pakhat, Aizawl khawchhung bial aṭanga Thingtlang bial lama insawn daih chungchang pawh hi heti ang lam tarmit aṭanga thlirna hi thui tak ziah a chakawm viau mai. Mahse, mimal thil deuh a ni a, inthlan vuakvet lai a ni si; kan thai tel lo mai ang. Amaherawhchu, sorkarna leh politics lamah hian Mizote hian thil dik lo leh ṭha lo nia kan hriat chu kan lo haw ve takzet a, chumi avang chuan thil danglam a thleng nual a ni tih erawh hrechiang ila ka duh viau mai. Hei hi Mizote tan chuan thil lawmawm tak a ni. Chuvang chuan thlan tlinte pawh hian mawhphurhna an nei sang fal khawp ang! Beisei an phak loh chuan kan thikthu pawh a chhe hle dawn a ni.
- Dr Krista Roluahpuia, IIT Gandhinagar