Written by
- MC.Lalthianghlima

TUNLAI POLITICS THU LÊNG VÊL LEH MIZORAM-A CHAKMATE VULH LIANTUTE

MLA inthlan kan hnaih tial tial a, dâwt thu hmanga inbeihna leh hun liam tawh hnua thu mu hnu kaitho lehin, politics huang chhûnga hmanraw bawlhhlawh tak tak leh rinthu sawi mai mai chîng an rawn pung chho leh ta.

1. Kan Mizo chhûl chhuakte zînga pa challang tak pakhat Pu Lalthara IAS (Rtd) thu leh hla, rem leh rem lova BJP leh ZPM sawi zawm luih ṭalh tumna hi, ram mipuiten thutak a nih an ring hauh lo nain, kei chuan ngawihpui mai lovin sawi zui ta hlek ila. "BJP in ZPM an bei ve duh lo," tih angreng vêlte a ni a, ZPM hi bei viau turin sorkarna la chelh ve rih lo an ni a, BJP tan chauh ni lo; Congress leh MNF tân pawh, han beih vak ngaihna hi a awm lem lo reng a ni. Hemi chungchanga a thu leh hlate chu kan hre vek tawhin a rinawm a, tarlang chhâwng kher ta lo ila. Hetiang taka zêldin thu bâwl hmanga "BJP hian an fachuam thar atân ZPM-ho an rawn rímin, an thlang fel tawh niin a ngaih theih," tih thu a sawi maina chhan nia lang chu, a unaupa Mizoram C.S hlui Pu Lalnunmawia Chuaungo IAS (Rtd) Congress party a zawm aṭanga hun rei lo te chhûnga party-a senior zawkte lehthala MPCC Vice President ni ta avang hian, hetiang thu hi Pu Lalthara hian a sawi ta mai niin a lang. He thil hi, rinthu leh thu belhchian dawl lo hmanga ZPM beihna leh ram mipui bum tumnaah a ngaih theih âwm e.

2. Tunlai hian Mizoram Secular Alliance tih hming invuahte chuan, pamphlet siamin "Kristiante'n nêkchêp lehzualna kan hmachhawn mêk" tih thu hmanga an tih chhuah, phêk 8-a chhah chu an vawrhdarh nasa hle bawk a. Hetah hian, rem leh rem lovin BJP leh ZPM chu thawk dûn anga ngaih theih hialin, mipui bum nân thu belhchian dawl lo tak an thehdarh mêk bawk.

Mizoram Secular Alliance-a an chairman hi Pu John Siamkunga; MPCC General Secretary ni lai mêk a ni. Heng mite hian, ZPM boruak sâng chho lutuk hi, an tuar zo lo va, rem leh rem lovin ZPM chu an sawichhe mêk tih hi phat theih a ni lo. Anni pawh hian phai lamah chuan, vai pathian betute bawk a ni an hotute chu.

3. ZPM General Headquarters executive meeting, ni 25. August. 2023-a Republic vêng hall-a neih chuan, lungrual takin resolution an siam (pass) a, chu'ng zinga point 2 chu hengte hi an ni.

(1). Kum 2023 Mizoram Legislative assembly inthlan lo awm turah, BJP kan thawhpui dâwn lo tih kang puang e.

(2). Pathian leh mipui zârah sorkarna kan lo chang ve hlauh a nih chuan, sorkarin Zofate himna leh inpumkhatna tur atân nasa zâwkin hma a la ang, tih a ni.

Mizo mipuite hi, bum kawi mai mai theih an ni lo. ZPM hi party dangin dâwt thu hmangin bei zêl mah se, engkim chunga roreltu Pathian hian sorkarna fawng chelhtir a tum niin a lang a. BJP an thawhpui dawn lo tih hi hmaia khuavang chhinchhiah awm tluka chiang a ni a. BJP chu sawi loh, Congress leh MNF thawhpui ngai lo hian party malin sorkarna an siam bawk ang, mipui thinlungah hna a thawk mêk bawk.

Aw le, dâwt phuahchawp ni lo, thu dik hmangin Mizorama CHAKMA vulh liantute hi han sawi zui lawk ila.

India danpui pawm a nih khan District council ruangam pawh tih fel a ni a. Mizo Union Party in district council-ah sorkarna an la a. Chakma-te an duhsak hle, Kum 1937 August thlaa notification G.S 1527 chhuah anga, Chakma in (house) tax Rs. 5/- kum tin Lushai tan Rs. 2/- tih chu Mizo Union sorkar chuan Rs. 2/- ve veah a bithliah ta a. Hei hi thil fel lo lian tak, Mizo Union-in an tih hmasak langsar tak chu a ni.

District Council inthlan vawi thumnaah Mizo Union bawk an chak leh a, circle XVIII ah Chakma; Hari Krosto Chakma a tling ta nawlh mai a. Congress party ticket-a ding a ni. Chakma dân lova lo lut rute E.Roll ah thun luh zel an nih avangin hei hi a lo thleng ta a ni, a pawi hle.

Ni 23.4.1970 a District Council member thlanna-ah Congress party-in sorkarna an la a, Hari Kristo Chakma thlan tlin leh a ni a. Congress hi nihna inchuhin an buai a, kum 2 chhungin CEM pathum an awm hman. Ram tana pawi tur leh pawi lo tur pawh an ngaihtuah hman meuh lo va, chumi a nih avang chuan ni 24.4.1972 khan Chakma District council a puang ta nawlh mai a. British-in min awp lai pawha foreigner, India independent hnu 1954-ah pawh Mizoram-a an lo luh khapna thupêk siamsakte khan Autonomous District an nei ta. Hei hi Chakma-te Mizorama an luh ngheh lehzualna a ni. UT MLA hmasa ber 3.5.1972 khan lakluh a ni a, Mizo Union-in sorkarna an chang a, ni 12.1.1974 ah Congress nên an insuihfin a, Mizo Union chu a zuihral ta.

Inthlanna reng rengah Congress party thlamuanna ber pawh Chakma vote a ni, hei hi a pawizia kan hre dawn chauh. Chakma District council ṭhiat tura resolution assembly house-a put luh a nihin Congress hun laiin a tlang lo va, MNF hun laiin a tlang bawk hek lo.

P.C party-in sorkarna a chelh lai khân Chakma District council ṭhiat turin ṭan a la a. MNF leh India sorkar inremna tura inbiak lai a ni a, MNF âiawhte khan hemi kawnga an hmalakna titâwp turin an hriattir a. *Inremna thuthlung ziah a ni ta a, Chakma District council ṭhiah leh Chakma lo lût tharte hnar kirna thu a tel ta chuang si lo. MNF sorkar chhungin Chakma District council ṭhiah tum emaw chumi atâna hmalakna a awm lo.

Thil kal tawh chîk taka chhût chuan Mizorama Congress hotute hi Chakma vulh liantu chu an ni chiang khawp mai. Ni 29, April, 2010 (Ningani)-a Chakma Autonomous District Council day vawi 39-na lawmna, Chawngte Kamalanagar field-a an neihna hmanpuitu Pu Lalthanhawla chuan, "Congress hian party dang tih loh a ti ṭhin a, District Council-te pawh a pê che u a, chuvang chuan insiamtu party hi hre reng rawh u," tiin a sawi nghe nge a nih kha.

March ni 30-31, 1966 (ni hnih chhûng lek) in Chawngte bial aṭanga paih tawh Chakma 1269 aṭangin 1233 zet chu roll-ah lak luh leh an ni a. Congress party sorkar lai khan Chawngte SDO Pu R. Khawnghinga tih fel tawhsa kha, ERO John Dinga MCS Hospital-a awm, ngaihtuahna hmang hleithei lo chu Chakma-te roll-a lak luh lehna 'Amen'-tir a ni a. Mizo officer-te hetiang ti tura nawrtu Congress sorkar-a an hotute kha Mizote tân an demawm hle. Hetiang titute avangin Chawngte bialah Chakma MLA kan nei ta reng mai a nih hi.

Pu F. Hmingthanga MCS (Rtd) in a chhui dânin, congress party hi Mizorama foreigner (CHAKMA) te khawi ngamtu an ni a. Congress-in an merger-pui Mizo Union hun laiin Chakma Autonomous District Council a piang a, party anga Chakma tipungtu ber an ni. P.C hun laiin Chakma foreigner tam tak thawn kir an ni thung.

India leh MNF inremna thuthlungah Chakma Autonomous District Council ṭhiah thu tel tura ngaih a nih laiin a tel ta lo va. Ni 2.9.1986 – 5.9.1986 chhunga Legislative Assembly inkhawm neihah P.C party MLA pathum Brig. T. Sailo, Lalhmingthanga leh K.Biakchungnunga-te'n Chakma Autonomous District Council ṭhiahna tur resolution inang thlapin an thehlût a. *MNF MLA leh Congress MLA te chuan, Chakma District Council ṭhiahna tur chu an Vote (paih) thla a. P.C MLA pariatte chuan ṭhiah duh lamah an vote a nih kha.

Brig T. Sailo Mizoram C.M a nih (1978-1984) khan Congress hruaitu Pu J. Lalsangzuala, khatih laia MPCC Gen.Secretary chuan MPCC thu tihtlukna angin lehkha; No. MCC 17/80/43. Dt. 5.6.1980 ah khan Chakma thlavang hauhna thu phêk thum laia sei a thawn a. "Chakma-te hi Mizoram nei vetu bawk an ni a, hnawhchhuah tumin hma in la reng a, hei hi thil dik lo a nih avangin tun aṭang chuan Pawi leh Lakher-te ang bawkin Chakma-te hi a bika duhsakna hlân ve tawh turin Mizoram Congress (I) chuan a ngên a che," tiin.

Kan MZP-in party hote hmalakna duhkhawp lovin, ni 27. 7. 1995 khan Chawngte ah an kal a, 36th Bn. CRPF in an lo um darh a. Ni 6. 12. 1955-a Lungsen lama kal; kan MZP mi sawm leh pathum chu case rip tak siamsaka manin, Lunglei District jail-ah an tantir a. Ni. 5. 12. 1995 tlaiah Khojoisuri khuaah BSF-ten MZP mi sawmhnih leh pali an man a. BSF camp-ah chaw ngheiin an tântir a. TV. Lalnunhlima phei chu ni 6.12. 1995 khan lu ruh chhe khawpin an sawisa a, mi pariat damdawiina dah ngaiin an sawisa bawk a nih kha. Heng kan MZP-te hi khatih hun laia Mizoram sorkar khan a chhan ṭha duh lo hle a, a sawisatute hi, kan sawi zêl chuan a mualphothlak lutuk dáwn a, tun atân chuan duhtawk phawt teh ang.

Aw le, heti hian Mizorama CHAKMA vulh liantute chu kan hrechiang tâwk viau turah ngai ila, thu mu hnu leh zêldin thu bâwl kan vawrh darh fo dâwn a nih chuan, mi hian thu dik tak hmangin min vawm lêt ve thei tih hi hria ila, a ṭha hle ang.

Zofate'n politics kan buaipuinaah hian, kan party manifesto leh sorkar performances ṭhat leh ṭhat lohte hi inbeih nan hmang ta zawk i la, chutiang ni lo thu belhchian dawl lo leh dâwt thu hmanga inbeih chiam hi, setana ze dik tak a ni a, mipui hian an hai si lo va, kan fimkhur a ngai ta hle a ni.

(Thuziak lakna: "Chakma-te Mizorama an awm dan leh Lalthutthleng a kian nge a tawlh hrut." -MC. Lalrinthanga. (2018)

- MC. Lalthianghlima