Written by
- Zonunkima
3rd semester, Government Aizawl West College

ṬHALAI AU AW

Eng ni bik lo mah ila, Mahni insit ru tak chung siin ṭhahnem ngaih thuah kan hma lawka inthlanpui thlir chungin mipuite fuihna, sawrkar lai duhkhawp lohna leh insiam ṭha tura duhna te, candidate-te hriat atana ka duh ka'n rawn au chhuahpui ve phawng phawng mai ang e.

Lehlama awr sen, lehlama awr dum

Kum 1987- a Mizoram, state-a hlankai a nih aṭanga tun hun (2023) thleng, kum 30 vel zet Congress leh MNF sawrkarna hnuaiah kan awm a. Inthlanpui (election) hi vawi 8 neih tawh niin term 4 ve ve sawrkarna an chelh a, term záwna sawrkarna pawh chelh ve ve tawh an ni. Tin, Union Territory-a kan awm laia inthlan ṭum 4 kan neih tawhah pawh 1978-a sawrkar lai, PC party a phir avanga 1979-a inthlan neih ṭhat leha an chak nawn tih loh chu; party dang dang an insawrkar chhawk a ni. Heta lang chiang ta chu, mipuite hian thu sawi thiam thiam, a sawi hnu hnung hnung, opposition party lamah kan thle dual dual a ni ber. Ruling party-ah kan lungawi lo a, inthlan a huna opposition party lam kan âwn a, kan han thlang tling ta cheng a, eng an ang thei bik chuang lo. Kan phun kan phun a, lungawi tik reng kan nei lo, dân chunga lêng tu mah awm lohna ram, dânin a huam ve lo emaw tih mai tura kan sawkar hnathawk/officer-te vawk lal lenna kan ramah hian. Mipuite lah mahni tawka ngêng nghulh, vantlang/ṭhenawmte pawh nek hreh lo, kan ṭhat tlanna tura dân tesep siam pawh palzam duh mai ni lo; anmahni dan siam ngei pawh palzut duh, mahni eiruk chu hai dera mi dangte eiru ngai thei lo em em, pawl hminga do satliah, a mimala ṭi dâk ṭhin mai kan lo ni. A party-a zawk nge a mipuia te thiam loh; tih pawh hriatthiam har khawpin kan ram kristian ram hi, kum 1966-a ram buai ang chu ni lo mah se; chhung lamah a buai a, insiam ṭhat kan ngai ve ve a ni.

Mipuite hian belhtlak, innghahna nghet kan political party-teah hian kan hmuh zawh loh vang em ni sawrkar kan thlak tawn chhen? Nge nia sem policy hian kan mit a tidel zawk? Sum hi a mamawh lo kan awm kher lo ang, amaherawhchu state sum pawh penna, ram hmasawnna aia mimal hlawknaa a kal ral ṭhin avang hian kan ram hi a nih tur ang a ni thei lo a, a thlen tur ang a thleng thei lo a, hma a sawn tur ang a sawn thei ṭhin lo a ni.

A ruh lang rÂwtin aw

Tun dinhmuna kan leiba neih zat chu cheng vbch. 10,217.1 (Sep.30.2023, Zalên). Sawrkar kumthara leiba tlingkhawm, projected liabilities chu cheng vbch. 13584.80 ni tura chhût a ni (Feb. 14. 2023, Lenkawl). GSDP aṭanga chhûtin state leiba neih zât hi 56.7 % a ni hem mai a, GSDP aṭanga chhûtin India ram state zinga leiba ngah ber kan ni mek. Tin, leiba rulhna leh sawrkar hnathawkte hlawh hi loan hmanga la pek ve ṭawk ṭawk a ni bawk (Oct.21.2023, Vanglaini). Open Market Borrowing (OMB) hmangin sawrkar kum kal mek, 2023-24 chhungin cheng vbch. 570 Chuang a pûk tawh a ni (Oct.17.2023, Vanglaini).

Kan sawrkar lai 'main manifesto' ber SEDP (socio economic development policy) cheng nuai 3 sem tum, term tawp dawnah cheng 25000 a sem thei ṭawk a, chuta karah la dawng ve lo an awm nual lehnghal. Kawng chhawng, airport sak chim, kawng chhia, bill sang, sawrkar hnathawk a hun taka hlawh pe thei lo, treasury khar ngai ṭep khawp inrelbawlna felfai lo lutuk sawrkar kan nei hi a lungchhiatthlak takzet a. Chutih lai kara an manifesto tihlawhtling thawkhat hlea an la inngai hi chu 'Ghajini' film-a 'short term memory loss' pa kha min hriatchhuahtir rum rum hial mai. Kan lo thlang tling leh a nih chuan inenfiah mawlh teh se.

Lêm ang der thiam

'Mipuite hminga mahni dinhmun tihchangkan tumin, an phuahchawp zawlaidi hmangin, awlê mittui nen mipui vehthlem dan zawngin an phili a; nulat-tlangval inhel lai angin, "Keipui zia thup, zia thup" tiin an sa seh turte chu an veh ṭhin a ni'. (L. Keivom, 57). Inthlan hma, campaign lai chuan mi ngaihsak ber awm ang ziazangin an han awm a, biak nuam tak, an ka pawh zen ila min seh lo ang tih tur khawpa nelawmin an han awm a. An thu sawi hmang aṭang chuan, "E, min lo ngaihsak ve hle a nih dawn hi," tih tur khawpin khabe an sep thiam a. Kan han thlang tling ta cheng a, puallenga thlang tla ang an tih ang maiin an reh zui ta vang vang mai zel a nih hi.

US president 33-na, Harry S. Truman chuan, "Rûk rûk hmang leh bum hmanga I inlet a nih ngawt loh chuan politics aṭang hian hausakna I chhar ngai lo ang," a lo ti a. Pathianin mal a sawm nge anmahni'n mal an insawm tih tur khawpin an kâng awk awk zel mai a nih hi. An chhungkhat laina, vua leh vang, hmelhriat leh ṭhianṭhate chenin an la chhawr zui thei zel nia. Hetiang mi vang hian mi tam takin Politics chu 'eirukna mual', hmun bawlhhlawh niah an ngaih phah ṭhin a ni. 'Pawlitiks huanga inperhho tam tak hian an âwmah "Ram leh hnam leh mipuite hmanga thuneihna vawn a ni a. Hotu nih an duh a, hruaitu nih erawh chu a tam zawkin an tlin loh bakah peih pawh an peih reng reng lo. Mipuiin hotu nih chauh duh leh hruaitu tura inpete an thliar thiam loh avangin bum an ni fo' (L. Keivom, 67). Amaherawhchu candidate ṭha tak tak karah hneawm fe fe kan nei a, a chunga kan sawi ang khi chu an ni ve lo turah ngai ang.

Kohhrana nihna/chanvo leh politics

'Politics hi Kohhran sakhuana huangah a leng lo va, Chutiang bawking politics huangah kan kristianna pawh hi a leng loah mi tam takin kan ngai chho mekin a lang a. Politics hi a dik lo lo va, a chhunga chengten kan hman dik loh avangin a lang dik lo ṭhin mai zawk a lo ni' (Sept.12.2023, Vanglaini). Politics mualah rau rau pawh 'Democracy System' hi a nu bikin eirukna hluarah mi tam takin an ngai a. US Prime minister hlui Winston Churchill chuan, "Democracy hi kan lo hman tawh ho zawng tiam loin sawrkar siamna chhe ber a ni," a lo ti hial tawh a ni. Sakhuana/Kristianna leh politics kalkawp ṭhatzia chu sawi loa chiangah lo dah ta ila. Politics a dik lo lo va, a chhunga chengten kan hman dik theih loh miau avang hian kohhrana chanvo/nihna hrang hrang – sunday school zirtirtu, Kohhran Upa, Tual upa leh Chanvo pawimawh tak tak chelh chunga ram hruaitu nih kawp hi a fuh ber em aw tih awl tak a ni. Mawhphurhna mahni chunga a tlak a, buaipui ngai a tam hian hna a sâwt lo a, insawr binga pakhat zawk zawka theih tawp chhuah a fuh zawk ang em aw? 'Mosia, Nehemia te leh zawlnei dang zawng zawngte kha sakhaw hruaitu an ni ang bawkin ram thilah mawhphurhna sang tak, leader nihna an keng kawp a ni (Rev. H. Killuaia, 110). Anni anga hetiang tikawp ve thei tur kan politician teah hian an awm ve meuh dawn emaw ni. Kohhran hruaitu, politics-a a zuang lut dawn a nih chuan kohhrana a nihna kha phâ se la, politician-in kohhrana chanvo chelh a duh chuan politics chhuahsan thung zel se a fuh zawk mai ang em?

Kan Zoram hmun ṭhenkhatah hian Kohhrana nihna te hi campaign deuh reuh, a lei hian kan lei tawh em ni aw tih tur a awm ta nual mai. Heng avangte hian inti-lehkhathiam hawi zau Kohhran bêl khâtten Kohhran an ngaihnepna chhan niin a lang. Lum chuan lum, vawh chuan vawh tih hi ka ngaihdan mawlmang tak a ni. Kohhran hruaitu an awm ang a, ram hruaitu an awm hrang bawk ang a, Pathian hriatpuinain anmahni zawnah rawng bawl ve ve se, kan thlarau lam nun leh Khawvel lam nun hian rualkhai zawkin hma a sawn ngei ang le.

Tu pawh sawrkar se

Eng party nge sawrkar ang? Nge sawrkarna siam thei khawp majority la thei an awm lo ang? Nge party ṭangrualin sawrkarna siam (coalition government) kan nei ang? Nge inthlan ṭhat ngai khawpin vote a darh ang em? Tih lam chu sawi lo ta ila. Tu pawh sawrkar se, kha party khan sawrkarna an lak chiah khan 'party sawrkar' ni tawh lovin mipui sawrkar' an ni tih an inhriat a ṭul a ni. Mipuite thlan tlin an nih avangin hleih nei loin, angkhat vekin mipuite rawngbawl chungin ram kalsiam hna an thawk tur a ni. "Chhungkaw policy leh politiks-ah chuan pa chuan lal ber nih a duh vanga chhungkaw politiks khel a ni hauh lo. A fateho kha an rethei tur a ni lo, tih hi a tum ber a ni. Chutiang bawkin khaw chhungah emaw, ram chhungah emaw kan hotu khan lal ber nih a duh vang ni hauh loin, a ram tana ṭha ber a duh vangin thuneihna kha a chang a ni ve chauh tur a ni'. (R. Vanlawma, 153) . Kan hmangaihte an nat kan phal ngai lo a, an tuar ai tuar kan inhuam a, an ṭhatna tur kan duh ang hian Ram hi kan hmangaih tak tak a nih chuan, ṭawngka ni lovin; a thawha thawh, thil tih hmangin i lantir zawk ang u.

Indian mi ropui, Khuswant Singh chuan, "Nawhchizawrh aia eizawnna hnuaihnung pathum a awm - Politics, journalism leh law a ni a, a pathumah hian ka inhnamhnawih vek a ni," a lo ti tawh a. A ngaihdan chuan nawhchizuarte chuan anmahni dawrtute lungawina tal an thlensak ṭhin a, chu chu Politician-te, journalist-te leh lawyer-te'n an tih ve ngai loh niah a ngai a ni. (Mafaa, 114). Tu pawh sawrkar se, mipui mimir ni tin mamawh hêng – 1. Ei leh bar intodelh, 2. Kawng ṭha, 3. Tui hnianghnar, 4. Êng (electric) hnianghnar, 5. Zirna ṭha leh changtlung, 6. Hriselna ṭha nei tura inenkawlna ṭha neih. Hêng ngai pawimawh sawrkar hi kan va mamawh em. Delhi CM, Arvind Kejriwal anga, "Kan hnathawhah min en ula, thawk ṭha loa min hriat chuan min vote suh u," ti ve ngam sawrkar kan neih hunah hmasawnna hi kan ramah a zuanin a la zuang ta ve ang. I thlir zel phawt mai ang.

Vote I thlak ang u

Kum 2013 inthlanpuiah mihring zata chhûtin 83.41%- in Vote thlak ang kan ni a, 2018-ah 80% (Hindustan Times). Vote thlak hi kan chanvo, kan mawhphurna leh kan tih ngei ngei tur (duty) a ni. Amaherawhchu mahni chhiat leh ṭha hriatna pawh hmang thei lo khawpa sumin a bual ât, awlsam taka thlem thluk theih mi nih loh i tum hram ang u. A Vote hralhtu chu a leitu anga hlemhle, mi pahham ang lek a ni a, an danglamna a awm hran lo. Joseph Marie de Maistre chuan, "Hnam tinin mahni phu tawk chiah sawrkar an nei a ni," a ti. Sawrkar ṭha duhin iak iak mah ila, keimahni'n kan zir loh chuan zir loa distinction-a pass tum ang vel a ni. Chuvangin ram siam ṭhat kan duh a, kan hmangaih tak tak a nih chuan 'party feelings' ni lovin, ram hmangaihna feelings neih a, keimahni kan insiam ṭhat phawt a ngai a ni. US President hlui, John F Kennedy khan, "Ka ram hian eng nge mi tihsak theih ang tih inzawt loin, ka ram tan hian eng nge ka tih ve theih ang tih inzawt zawk rawh," tiin rilru dik pûa ram vei turin mipuite a lo fuih tawh a ni. Kan vote hlu tak hian, nakin kum 5 lo awm tura kan ram dinhmun tur thui takin a hril e.

Kan hma lawkah inthlan kan hmachhawn dawn a ni a, inthlanna thianghlim tak nei turin keimahni thianghlim hmasa ila. Ṭhiante, chhungte'na 'chumi kha mi chu vawt ang' an tih avanga vote mawl tawp mai lovin, tun kum 5 kal taa kan sawrkar 'sawrkar dan' ngaihtuah vang vang la, i rilrua tla na ber kha vote ang che. Lamlian lehlam, Zoram thara bung thar min kaipui thei tur, langtlang sawrkar kan thlan ngei theihna turin, Pathian hnenah ṭawngtaiin dil ila; He 'Ṭhalai au aw' hian in beng lo luh mawlh teh se.

Reference:

L. Keivom. Zoram Khawvel -1. (1994)

Rev. H. Killuaia. Zoram thar ( zoram tomorrow). (1995)

F vanlalrochana. Thingserh. (2020)

R. Vanlawma. Khawvel lehlam.

Mafaa Hauhnar. Hringnun hrualhrui. (2018)

Sept.30.2023, Zalên

Feb.14.2023, Lenkawl

Sept.12.2023 & oct.17.2023 & oct.21.2023, Vanglaini

Hindustan Times

- Zonunkima, 3rd semester, Government Aizawl West College