Written by
- David Lalrinchhana Asst. Professor
Govt. Johnson College

VOTE I THLAK NGEI TUR A NI



Kan hma lawkah khian Mizoram pawhin kan ram hruaitu lu turte thlanna hun kan lo hmachhawn leh dawn ta reng mai a. A kum télin mipuiin politics kan thlir dan a dang lam hret hret zel a, ṭhalai zingah pawh vote thlak pawimawhzia hria pawh kan pung ta hle. Chutiang dinhmunah chuan awm niin inhre mah i la hmasawn kan la ngaiin, vote thlak pawimawhna hi kan sawi nawn a la ṭul viau tho mai.

Democracy rama cheng mipuite tana vote thlak pawimawhna chu Abraham Lincoln-a ṭawngkam pakhat, 'Mipui sorkar, mipuite siam, mipuite tan' (government of the people, by the people, and for the people) tih hian tawi fel takin a sawi fiah a. Chipchiar deuh zawkin i han thlir dawn teh ang.

History En Let Zuai I La

Tun hma lam, Grik (Ancient Greece) hun lai daih tawh khan vote hmanga hruaitu thlan an lo ching chhuak tawh a. Vote thlak theihna chanvo (Right to vote) kan tih erawh a tlangpuiin mipa puitling tan a ni bik thung a. Hmeichhia, sal, leh khua leh tui ni lo (non-citizens) kha chu khua leh tui (citizens) pangngai anga ngaih an ni lo a, vote theihna pawh pek an ni ve lo! Heng hun lai hian ban phar hmanga vote lak te a ni chawk.

Athens ah erawh chuan, sortition an tih hmanga inthlan neih a ni a, mipuite chu awlsam leh ruat bik awm hran loin sorkar hotu tura thlan chhuah an ni ṭhin a, mahse, he kalphung hi mi hausa leh vantlang chunglam pual deuh a ni thung.

United States ah erawh chuan, Vote theihna (right to vote) chu mi ngo-ho tan siam a ni a, mipa, chhungkaw thila thuneitu (property owners) ngeiin vote an thlak ṭhin. Hun a kal deuh a, hmeichhia leh hnam tlem zawk (minorities) te pawhin an thlak ve thei ta a. Kum 1870 ah chauh khan mi hang mipate chu vote thlak theihna chanvo pek an ni! Hnam tlem zawk laka vote thlak ve phal lohna chu dan, Voting Rights Act of 1965 hmanga tih tawp a ni a. Hmeichhiate pawh vote thlak ve phalna hi dan pui siam ṭhat vawi 19-na (19th Amendment) ah chauh pek an ni a, kum 1920 ah pawm fel (ratified) ta a ni.

United Kingdom ah chuan vote thlak theihna chanvo hi tih len zel a ni reng a. The Great Reform Act of 1832 an tih hmang hian mipa tam zawk tan vote thlak theihna a tipung a, a hnu fé, kum 1918 hnuah mipa zawng zawng kum 21 chunglam chu right to vote pek an ni. Hmeichhia kum 30 chin chu right to vote hi kum 1918 ah pek an ni chauh a, kum 1928 ah vote thlak thei tura kum bithliah hi mipa mila siam rem a ni ve chauh bawk.

France ah chuan, right to vote hi a tirah chuan mipa chanpual a ni deuh bik a. Kum 1848, an ram sorkar din thar lehna (establishment of the Second Republic) rualin mipa kum 21 chin right to vote pek an ni leh a. Hmeichhia erawh kum 1944 hnuah chauh pek an ni.

Heng kan han sawi takte hi khawvel ram ropui ber berte dinhmun a ni a, vote thlak thei tura beituten an beihna leh, intluktlanna a awm theih nana an tawrhnate pawh mak leh ngaihnawm tham a awm a ni. A bikin hmeichhiaten vote an nei har bik tlangpui a, a nei hmasate pawh kum bithliah a sang ṭhin hle. Chutianga an beih fe hnuah chuan harsa takin an aiawh thlan theihna chu an sual chhuak ta ṭhin a ni a, keini erawh chutiang taka sual chhuah ngaih lohna rama kan piang leh sei lian hi kan vannei hle. Lungawi taka vote thlak mai tur kan lo ni.

Elections Reng Rengin Nghawng A Nei

I chhungkua, khawtlang leh mimal tana i suangtuah ram din tura thuneihna pek i ni a. Vote thlak hi chu’ng a taka thlentir tura kawng pawimawh ber pawl a ni. Heng, Zirna ṭha, Economy ṭha zawk, Kawlphetha leh Tui hnianghnar zawk te, ei leh bara intodelhna zawng zawngte hi nei tur chuan hruaitu ṭha neih a ṭul a, vote i thlak a ngai.

Kawng ṭha lo avanga thingtlang lo neituten an thlai thar man man zawka an hralh thei lo ṭhin te, an sahbawn man leh buhfai man pawh a phurh luhna a hautak avanga a to bikzia te, dam lo kawng ṭhat tawk loh avanga damdawi in thlenpui hman loh avanga boral zawng zawngte pawh, politics ṭha lo nghawng a ni thei. Kan thih hun hmaa thihna min thlentu tam tak hi politics ṭha lo vang a ni ti ila a fun kim ber awm e.

Kan Tih Ngei Tur A Ni

India Democracy ban pui ber pakhat chu inthlanna hi a ni. Kan ram dan siamtu (legislatures) leh hruaitu tam zawk chu thlan an ni a. India dan pui Article 326 in hamṭhatna min pek angin, dan ang taka vote thlak theihna (Constitutional right to vote) kan nei hi kan vannei tak zet a ni. Chu kan vanneihna chu ngaia neih a awl khawp mai a, mahse kan hma lam hun kan kutah a awm a ni tih kan hriat nawn fo a ngai. Vote thlak hi kan chanvo a ni ngawt lo va, mipuiten kan ram leh hnam tana kan tih ngei tur a ni tel tih kan hriat a ṭul a ni.

Change I Siam Thei

I vote khan danglamna nasa tak a thlen thei a. Sorkar i hrawn mekah i lungawi lo a nih chuan a dang ṭha zawk tur i thlang thei. I thlang duh lo a, vote thlak i hlamchhiah a nih chuan sorkar ṭha lo lakah i ram i hlan tihna a ni a, chu chuan nang, i chhungkua leh i fate hmakhua a nghawng nasa viau thei a ni. Tin, hnam tlem zawk leh sakhaw betu tlem zawkte rah beh leh chim ral an nihna lak ata hum turin a pawimawh hle. Democracy ram kan nih reng theih nan kan dikna chanvote a bo loh a ṭul a, vote thlak thei kan nih reng pawh a ṭul bawk.

Sorkar laka mipuiin kan duhzawng kan nawr ve nan kan vote hi a ṭangkai hle a, an au hla leh thiltum te, hmachhawp an neih ang angte kan duhzawng mila an her rem a ngaih phah thin. Tin, sorkar siamtu leh kengkawhtu chu mipui kan nihzia tilangtu a ni bawk.

NOTA

Vote duh leh tan bik nei lo te, eng emaw avanga vote thlak remchang thei lo turte tan vote thlak loh tawp kha a him loh ve theih avangin vote thlak hming pu si a, candidates duh nei lote tan NOTA siam a ni. Hei hian voters zalenna a pe a, NOTA votes hi chhiar a ni a, mahse, NOTA-in vote a hmuh san ber (majority a lak) chuan a tling teuh ber candidate kha tlinga puan tho tur a ni. Chu chuan hruaitu nei lo tawpin India hi awm a thiang chuang lo tih a entir thei awm e.

India Ramin Awlsam Takin Zalenna Kan Nei Lo

Hnam dang awp behna lak ata nasa taka zalenna kan sual hnuah he vote thlak theihna hi nei ve kan ni a, kan lawm hle tur a ni. Kan duh ang ngei min hruaitu tur kan thlang thei hlutzia hi tuna sipai chakna hmanga awp beh ramte en chungin kan ngaihtuah nawn fo a ṭha awm e. Chu awp behna lak ata kan zalen a ni tih kan chian tharna tur leh kan vanneihzia te hre rengin, zalen taka vote thlak hi kan duty a ni.

Tun Dinhmunah

Tun hun kan thlir pawhin vote thlak pawimawhna leh hlutna a chiang tulh tulh tho mai. Kan vawiin hun hi kan naktuk hun a ni kan tih ṭhin angin, vawiina kan thuthlukna hian kan hma lam kum 50-100 pawh a nghawng thei tawh a, ka ngaihsak peih lo kan tih hian kan fate hma lam hun kan ngaihsak lo a, he ram hma lam hun kan ngaihven tawk lo tihna a ni bawk. Tin, tuna Manipur buainate kan en hian hruaitu ṭha lo thlan chhuah pawizia kan hmu a, politics ngaihven lo inti zawng zawng pawh politics chhia chuan a nghawng vek tho avangin, ‘tuia tla mekin tui ka ngaihven peih lo’ a tihna ang tluk chauh a ni. Kan ngaihven a, uluk taka vote kan thlak a ngai.

Vote Khat Hlutna Kan Hriat A Ngai

Prime Minister Modi-a leh Congress Party leader Rahul Gandhi te nen kan vote hlut zawng a inang reng hi kan vannei teh e. Anni chu ram tan an thawhhlawk bik a lawm tiin vote 5 an nei bik lo va, i vote neih ang zat tho, vote khat pek an ni. Chu chuan thil a tithei hle tih kan hriat a ngai a, vote khata chak zawk leh vote khata chak lo zawk dinhmun inthlauh theihzia pawh kan hriat ṭeuh tawh kha.

Kum 2000 khan Al Gore khan vote tlem te hmangin GW Bush lakah inthlannaah hnehna a chang lo a. Bush khan Florida ah vote 0.009 percent lekin hnehna a chang a, chu chuan US President ah hun rei tak a hlang kai a ni. Kum 2004 Karnataka assembly election ah vote khat lekin chak zawk puan a ni bawk. Rajasthan Congress chief CP Joshi kha kum 2008 assembly election ah vote 1 hmangin a chak lo bawk.

Ka han sawi duah chhan chu, heng vote khat a ni emaw, vote tlem te hmanga thlante hi an power a hniam phah lo a, dan siamtu an nih miau avangin kan hman tur dan an zam a, an kengkawh a, kan future an nghawng dan a nep chuang lo. I vote khat khan awmzia a nei tih i chian a ṭul takzet a ni.

Kan Duh Loh Zawng Kan Sawi Theihna

Kan duhzawng vote hmanga kan thlan theihna a nih rualin kha kan thlan chhuah khan a hna a tlin tawk lo emaw, a intiam anga ro a rel lo a nih chuan vote hmang vekin kan thlak danglam thei a, chu power mipuiin kan neihna ram chu ram vannei leh mite awh kan ni ṭhin a ni. Vote i thlak lo a nih chuan mi dangin i hmalam hun atan thutlukna an siamsak dawn che tihna a ni a, i sawi buai thei a nih pawhin, nuam i ti loin, i aw chuan bengkhawn a hlawh lo deuh maithei.

Sawisel Thei Turin

Vote thlak huna thlak duh hauh si lo, a hnua hruaitu sawisel leh zut zut hi inrem lo tak a ni ve a. Vote kan thlak hian zalen takin kan faksel thiang a, sawisel tur pawhin dikna kan nei a ni. Chuvangin i ram chhung emaw, in khawtlanga politics ṭha lote sawisel ngam turin vote i thlak a ṭul.

Kan tun hun, kan hma lam hun leh kan fate tana ram ṭha zawk siam turin uluk taka vote kan thlak a ngai a. Kawng ṭha, zirna in ṭha zawk, ram intodelh zawk, ram zalen, hnam tlem zawkte tan pawha him zawkna leh hma hun nei eng tak ram kan nih ve theihna turin hruaitu ṭha kan mamawh a. Hun kal tawha kan sal tanna aṭangin zalenna kan neih hlutzia hre nawn chungin vote kan thlak ngei tur a ni. Tun hun hi kan hun neih hlu ber a ni a, hun duhawm leh ram nuam zawka kan chen theih nan te, kan zalenna humhim a nih a, hma lam hun eng zawk kan neih nan tun hunah hian vote kan thlak a ngai a. Tin, hruaitu ṭha, kum 20/30 thlir pha kan mamawh hle a, chutiang thlirpui pha mipui pawh kan nih a ngai ve bawk. Kan ram, kan hnam leh kan fate tan hmathlir thui tak nei i la, hma lam hun eng leh nuam zawk siam turin vote i thlak ang u.

“Politics hi ka ngaihven peih lo, ka tan ṭangkaina a nei lem lo i tih avang maiin i nuna politics-in nghawng a neih dan a nep phah chuang si lo.”

- David Lalrinchhana

Asst. Professor,

Govt. Johnson College