Written by
Rev. Lalfakawma Ralte
ATC

Mizorama Chanchin Ṭha hrilh hmasakna Kutbul lui chhuah kan tlawh

February ni 20, 2016 (Inrinni) khan Dept of History of Christianity, Aizawl Theological College chuan Mizorama Chanchin Ṭha hrilha a awm hmasak berna hmun, Kutbul Lui Chhuah kan tlawh a. He hunah hian mi 20 kan kal thei a, kan kalna hian rilru a khawihin, zawngchhang thlak kan ti hle.

Kan kal lamah Kawnpui Pastor C. Lalremruata te chhungkuain tukthuan tuihnai tak min lo buatsaihsak a. Hortoki atanga lawnga kal tur kan nih avangin Hortoki Pastor Vanlalchhunga te quarters-ah Kohhran Committee-in ruahmanna min lo siam lawksak avangin kan innghat a, Hortoki Kohhran Upa pathum ngawt chu kan guide ni turin an lo inpeih sa at mai bawk a, a thlamuanthlak ngei mai.

Hortoki atang chuan Kutbul Lui Chhuah panin lawngleng pathum hmangin kan tawlh chho dal dal a. Tui a tam loh avangin tui thiam lo tan pawh tui tlak a hlauhawm lo va, lui tui leh lui kama nul hring dup mai te, lui kam lung, ze mawi danglam tak tak, tui lianin kum tam tak a lo hrut tawh avanga ze hrang hrang chhuaha an ropuina lo tarlangte chuan Siamtu Pathian themthiamzia min hmuhtir nasa ngei mai.

Rev. William Williams-a ten Mizorama Chanchin Ṭha an rawn hril dawna an lui rawn zawh ngei han zawh ve a, an rawn kal dan ang chiaha lawng hmanga Kutbul Lui Chhuah pana han kal chhoh vang vang mai chu rilru hi a hlim veng veng a. “Khatih lai khan tun ang hunah hian tui a tlem ve ang em? Tui tlem ve tho ta se sumdawng lawng liana an rawn kal chhoh khan an lawng kha nawr ve fo a ngai ang em?” tih te rilruah a awm a.

Pu Williams-a zin kawng zawh puia lawnga darkar khat zenzawn kan chuan hnu chuan kan kal chhan Kutbul Lui Chhuah chu Pathian khawngaihnain kan thleng ta a. Serlui Presbytery hmalaknaa monument zahawm tak lo ding luah pawh chu thla kan lakpui a, tawngtai rualna hun hmangin a bul velte kan fang pah bawk a. Rilruin kum za chuang kal ta a chhui let a, khatih hun laia Mizorama lo kal a chakawm loh dan turte min ngaihtuah tirin, ngaihtuahna a kal thui duh hle a.

Kutbul Lui Chhuah hi tiaupho nuam tak a ni thin a. Tunah pawh hian a la nuam hle naa, hmanlai ang kha chu a ni tawh lo va. Lui luan dan pawh a dang tawh a. Pu H. Lalmuanpuia, Kawnpui, Rev. Williams-a’n Mizote hnena Chanchin Ṭha a hrilhna hmun lai tak zawn chhuahnaa sulsutu pawimawh tak chuan, “Chanchin Ṭha thlenna lai tak hi Kutbul Lui chhuah a nih thu kan hre thin a. Khatih laia lui chhuah/kai tak kha khawi lai ber hi nge ni ang? tiin kan ngaihtuah nasa a. Lui “kai” reng rengah chuan a kuang hi a luang ngil ṭhin a. Tin, tui dam lai a ni zel bawk a.

“Tuna Kutbul Lui Chhuah tak, monu-ment awmna bul hi a ngil tawh bawk si lo va. Tin, tui hi a thuk angreng viau bawk a. He lai hi chu Rev. William Williams-an Mizote hnena Chanchin Ṭha a hrilna lai tak kha a ni thei lo ang, tiin kan ngaihtuahna a kal a. Mahse, rual ute vawi tam tak ka titi pui hnuah chuan tuna Kutbul Lui leh Tlawng infinna laia Tlawng Lui luang ngil ta lo hi tunhma chuan a ngil thin a. Tin, a thuk ngai lo bawk tih kan hre ta a. He lai hmun hi Chanchin Ṭha lo thlenna hmasa ber chu a ni ngei a ni tih kan hre thei ta a ni,” tiin he lai hmun an zawn chhuah dan ngaihnawm tak chu min hrilh a. Pu Muanpuia chuan, “Mualvum atanga tum kawng hlui zawh thlak pawh hian tuna monument awmna lai tak hi a kawk zawn thla a ni,” tiin a sawi chhunzawm bawk.

Khatih lai khan tun angin lui kuang hi a la zau lo va, a kuang lehlam lehlama mau pum kham pheiin zawng (monkey) an la ban kai thei nia sawi a ni .

Kutbul Lui Chhuah chhak lawkah hian Bangla Lui a awm a. Chu Bangla Lui bulah chuan bangla/sipai godown a awm thin a, chutah chuan hnam dang sumdawngho thil zawrh hrang hrang an dah khawm a. Sipai lal zin veivakten chawlh nan an hmang ṭhin a. He bangla hming pu hian Bangla Lui hming pawh hi phuah tak nia sawi a ni. He bangla thlen hma hreta Kutbul Lui chhuah hi Mizo leh hnam dangte indawr tawnna hmun pawimawh a ni a. Barter system hmangin Mizoram pawn atanga rangva, chi, vaihlo leh thil dang an rawn kente chu Mizoten chhawhchhi, hmarcha, balhla, bal leh thil dangtein an lo thleng ṭhin a.

Tlawng dunga khaw hrang hrang, heng Vaiza, Sertawk, Pasimara, Khan-rek, Kangladawr leh a dangte hian Lianvunga khua Mualvum bakah hnam dang sumdawngte hi an lo dawr thin a. Mualvum khua phei hi chu in za nga lai nia sawi a ni a.

1859-a Captain Daniel leh Elizabeth Williams te fapa lo piang William Williams-a chuan Khasi rama Welsh Mission hmunpui Shella khuaa missionary hna a thawh laiin kum 32 a nih kum, 1891-ah lawng hmangin Mizoram a rawn tlawh a. An kalkawngah hian an thang rei hle a. March ni 5, 1891-ah lawng lian deuh hlek, a chung nei chia rawn chuangin Tlawng Lui an rawn zawh tan a. A kar leh Nilaini, March 11, 1891-ah Tut Chhuah (Guturmukh) an thleng a. March ni 15, 1891, Pathianni chuan Kutbul Lui Chhuah lo thlengin, Mizo naupang rual leh pa upa tawh tak pakhat an rawn hmu ta a. Heng naupangte hi Lianvunga khua, Mualvum mi an niin, kum sawm leh sawm panga inkar vel hlir an ni a, mi pariat, pakua lai an ni nghe nghe.

Mizote nen chuan Pu Williams-a chu darkar hnih lai hlim takin an inkawm a. Mizo tawng a thiam ang anga a tawng chu an hrethiam a, an lawm tlang hle a. Bible milem an rawn kente chu a sem a, Mizote chuan lawm takin an lo dawng a. Pathian fakna hla an sakte chu ngun takin, mak ti takin an lo ngaihthlaksak a ni. Pu Williams-a hian Mizorama lo kal leh a tum em em laiin April 21, 1812 khan Chatuan ram min lo pansan ta a ni.

He hmun zawn chhuah leh chei thar a nih theih nana hmalatu Kawnpui Hmar Veng branch KṬP, Kawnpui Pastor Bial KṬP, Kawnpui Hmar Veng Kohhran, Kawnpui Bial Inkhawmpui leh Serlui Presbytery te an fakawm hle a. Khatih laia bialtu Pastor R.T. Lianthanga leh Kohhran mite tanrualna leh inpeknate kha hmuh hmaih theih a ni awm lo ve. Tun thlenga a hmunhma tihfai leh lawng hmanga tlawhtute lo buaipui thintu Hortoki Kohhran pawh an rimin, an rinawm tlet tlet ngei mai. Taka, keini group kha kan haw lamah Pu H. Lalmuanpuia, Kawnpuiin zanriah tuihnai tak min lo hlui a, kan puarin kan hlim ngei mai.

Chhiartute, Mizorama Chanchin Ṭha thlen niah hian duhsakna sang ber ka hlan a che u.

- Rev. Lalfakawma Ralte