Written by
- Rev. Dr. L.H. Rawsea

Mizoram first : INTHLAN THILTIHTHEIHNA

“The ballot is stronger than the bullet.”

~ Abraham Lincoln

Inthlan hi khawl chak tak ang maia chak leh thiltithei a ni a, lalṭhutthlenga nghet taka lal ṭhu mêkte pawh a suan zo va, mi dangin a thlak thei a; a zarah lal ngai loten lalna an chang a, zalênna ramah mipui a lentir thei. He inthlan thiltihtheihna mak tak hi inthlanga rama inthlang ṭhinate ngei hian hian kan hre zo lo. Inkheuh bengvar nan tlêm kan sawi ang.

Hmet ri ṭawt mai ang aw

Hmet ri ṭawt mai teh khai. Insum lo la, inthlahrung hek suh. I hmaa mite pawhin an hmet ri a, i hnunga mite pawhin an la rawn hmet zel dawn e. I thil hmeh kha ri ring lua lo mah se, a ropui a nia. Hmeh rik theihna chanvo i neih avang chauh khan, mi lian leh ropui nia i hriatten i leikapui an rawn kai a. I kawtkaia rawn hmuh mai che duhtawk lovin i in lúm ngeia rawn chibai che an chak ṭhin. Chu chu eng vang nge ni le? Inthlanna hian thiltihtheihna mak tak a nei a, mi lian leh ropui ber bera ngaihte pawh hi mi rethei zawkte zûnah a uaitir theih vang a ni. Vote thlakna khawl i hmeh rik hnuah zawng au au mah la, an rawn hnai tawh dawn lo, thèhmeh ang vang vang an ni tawh ang.

Hmeh rik hma leh hmeh rik hnu hi chu inthlau tak a ni. Hmeh rik ni thlen hma kha chuan phai lam hmun hla aṭang leh lam hnai deuh aṭangtein sawm leh koh loh mikhualte pawh an rawn kal dawr dawr mai a. An ke pe pen tichaktu chu inthlan thiltihtheihna tho hi a ni. Hmui ruak maia lo kal lovin a vaibelchhe têl tak meuh an rawn hmuam pawng hlawm a. Kan ram leh kan sakhua mai ni lovin, kan culture ve maite hial pawh min humhalhsak duh khawpin kan zûnah an rawn uai ṭhin. He zûn mak tak lo sô chhuahna chu inthlan tihtihtheihna bawk maw le.

Ngai teh, hmeh rik ni a liama, hmeh rikna khawlin a in lam a pan fel hnu hi chuan anni ang hmangaihtu hmel duhawm kha kan tawng hnaivai dawn tawh rih lo. Kum nga dang kan nghah leh phawt a ngai tawh dawn a ni.

Kum nga leh a piah lam

Vote thlak nia kan thil hmeh ri hi a ring chiam lo ve; nimahsela, hetia ṭukthuan ei hma aṭanga zanriah kîl hun thlenga ram pum huapa kan han hmeh rik tliar tliar belh khawm hi a ropui teh a nia. Second khat lek hmet kiu emaw pawh ni ila, a ri ni lovin a nghawng hi cham rei ṭhin. Nang chuan hmet keuh ni maiah i inngai a ni thei, a nghawng erawh chuan kum nga tal a daih a ni thung dawn a, chumi piah lam thleng pawhin nang leh i chhungte nun a nghawng thei ang.

Heti tak mai hian inthlan hian thiltihtheihna a neih avangin inthlan hi fiamthu a ni lo va, kût chi khat pawh a ni hek lo va, sum siam nana lo hman chi awzawng pawh a ni lo ve. Mi fing, thil chhut mi na na na chu, kan ram President hlui, Abdul Kalam-a bawk khan a hmu thiam ṭhin. “Hei hre reng rawh, hma i sawn nan te, i nun khua a lo nawm zawk nan te, i i hlim nan te, inthlannaah vote lo thlak thin ang che,” lo ti a. Inthlan hian tute emaw khawngaih vote kan ni lo va, “Min lo khawngaih ula, min lo vote ve ang che u,” tia kan khawngaih min diltute pawh hian inthlan thiltihtihtheihna hi an lo hre pha bik chiah lo niin a hriat. Inthlanna hian a thlangtuteah hmasawnna leh hmuingilna, dam leh hriselna pe thei khawp hialin thiltihtheihna a nei a. Tute emaw ṭhatna tura vote thlak ni lovin, kan hma lam hun, a lo berah kum nga atan vote kan thlak a ni.

Mipui–thuneihna neitu dik

Rorelna lalṭhutthlenga an han ṭhut hi chuan an nghet chuah mai a, thuneitute emaw tih mai tur an ni a, chutiang chu anmahni lam inhmuh dan pawh a ni ve mahna. Hetia an hum an luah lai hi a chuan rorelna chu an kuta mi, an ta a ni tawh rêng a. Sawrkar tihnunna chabi kawltu an ni a, a tihkalna khawl thununtu an nih rih miau avangin kan hmu ropui a, anni pawhin ropui tawk ve tak chuan an inngai ve bawk ang.

Nimahsela, an lal ṭan ni aṭangin an lal loh ni an chhiar ṭan nghal pang a ni. An thû telh telh hian, an thû loh ni a hnai telh telh thung a. Inthlan hun a rawn inher chhuah meuh hi chuan rorelna hi mipui tâ a nihzia a rawn thar nawn leh ṭhin. Hei pawh hi inthlan thiltihtheihna vang bawk a ni a. Inthlan hi an lal ṭanna tur ni bul siamsaktu a nih angin, a tawp hun tur ramri khamsaktu pawh a ni tlat.

Inthlan a lo hunin lal tawh te, lal mek te, lal ve tum te chuan tu hnen lam nge an pan ṭhin? Tu hnen dang an pan lo, thuneihna neitu tak mipui lam an rawn hawi nawn ṭhin a. “Kan lo tih dan kha a lo dik hauh lo a ni, min ngaidam ula, thuneihna kan kutah min lo hlan leh teh u,” an tih hian fiah taka a ri lova sawi tel an nei. “Thuneihna tak neitu in ni si a,” tih hi. A lal mekate pawh hi an lal vei nen, “Hmachhawp kan la ngah, he hna chhunzawm turin thuneihna min chantir leh hram teh u,” tiin mipui khawngaih bân an vuan chat ṭhin. Inthlan awm lo se, nang leh keia ke bulah khawngaihna dilin tu mah an rawn kun tawp lo vang.

Inthlan hi democracy hrilh fiahna dictionary ṭha ber a ni a. Inthlan lai na na na hi chuan, Abraham Lincoln-a luangrualpuiin, “Democracy chu mipui ta, mipui siam, mipui tan” tihah kan chiang thar leh ṭhin a ni. Thuneihna hi mipui ta a ni a, a neitu dik tak chu mipui kan ni tih inthlan lo awm leh ṭhin hian min hrilh nawn a ni.

‘Ve’ nia inhriate thlânmual

Inthlan hi black hole an sawi ṭhin ang mai a ni a, a hîpna tha hi a chak hle a. A lamah mi tin min hip a, tla lût tawk pawh kan kat nuk mai. Tun hnaia kan ram awm danah hi chuan mahni line theuhvah ‘ve tawk’ nia inhriate hian politik lipui hi an pan khawm a ni deuh ber a. Infiam mi a ni emaw, zai mi a ni emaw an dang chuang lo; ziak mi leh sawi mi chenin inthlan lipuia inchiah turin kan kawi lut ngiah ngiah hlawm a. Tlawmngai pawla inhmang ngar ngarte pawhin ‘ve’ tawk nia an han inhriat hi chuan an pan leh mai zel bawk a. Kuminah phei hi chuan zawlnei nia inngai, puang dik ‘ve’ tlat ṭhina inhriate ngei pawhin, sawm leh koh pawh ngai lovin politik lipui an pan hlawm a. Hei pawh hi inthlan thiltihtheihna vang tho a ni.

Black hole hipna thahruiin a ângchhunga a hîp tawh chu an chhuak leh zen zen lo va, an chhuak leh thei a nih pawhin a hmaa an nihna ngai ang pial kha chuan an chhuak ngai tawh lo tih a ni. Politik lipuia inchiah lut tate zawng pawh inthlan thiltihtheihna thapuiin an nuai ang a, “Pathianin min ko,” tih te, “LALPAN ti rawh min ti,” tih te, “Ka rawngbawlna tur ni tlatin ka hria,” tih te leh a tute zawng zawng pawh, inthlan thiltihtheihna hmanga fiahin kan awm dawn a ni.

Politik khurpui hi rangkachak rawh tuina mei ang maia sa a ni a, a êkchhia zawng a rawh fai ang a, rangkachak fir a lo chhuak dawn. “Kan tling dawn,” ti mai lo, “Chuti zat chu kan la dawn,” kan han tih ve chiam ṭhinte pawh hi inthlan thiltihtheihna hmaah chuan fiahin a awm dawn a ni.

Thlarau malsawmna

Inthlan leh thlarau nun hi a inzawm thuk hle. Pathian duh ang taka thianghlim leh fela inthlana chuan malsawmna a thlen ṭhin. Hei hi Bible-a kan hmuh a ni a, mak tak maiin Pathian duh zawnga inthlan chanchin kan hmuhte chu chanchin duhawm takin a zui ṭhin a ni.

Isua zirtirte dinhmun sanzia leh pawimawhzia thlirin zirtir sawmpahnih zinga tel phak nih kha chùh mai a awl ngawt awm e. Isuan “amahin a duh zâwng apiangte chu a ko va” tih a ni a. A fair tawk em avangin a thlanate pawhin malsawmna duhawm ṭhiau–Isua hnena awm reng tur te, thu hril tur tea koh an ni a, ramhuai hnawhchhuah theihna te an dawng nghal a ni (Mk 3: 14-15).

Khawvela bye-election neih tawh a zawnga pawimawh ber tih hiala mawi, Juda Iskariota hmun awl hnawh khahna kha dik leh thianghlim takin thùmvawra chin fel a ni; a zuitu chu khawvela harhna ropui ber, Pentikos harhna ropui kha a ni a (Tirh 2: 1).

Inthlanna hi Pathian duh dan anga dik tak leh fel taka kalpui a nih chuan thlarau lam malsawmna ropui takin a zui theihzia a lang chiang hle. Chumi hre reng chuan he inthlanpui hmachhawn ila, khawvel thila hausakna leh hmasawnna ngawt ni lovin thlarau lam malsawmna pawh kan beisei thiang a ni.

Inthlan hian heti taka thiltihtheihna a neih avangin hian chhaih sual awl tak a ni. A thuneihna kan hman thiam chuan kan hnam a dam ang a; kan hnam thiam loh thung chuan hnam pum boral kawng a ni thung ang. Inthlan thiltheihna pawimawhzia hi lo hre thar teh khai.

I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.

- Rev. Dr. L.H. Rawsea