Written by
- Lalrinfela

“Thing kih mai hi awlsam tak a nih laiin, tipuitling tur chuan ṭhangkhat lian zet hun a duh a ni”

Thupuia kan hman hi ITI veng hming put chhan, Industrial Training Institute luhna gate-pui bula bangah khuan mawi taka ziakin hmuh tur a awm. Ngaihtuah vak loa chhiar chuan a ho maithei a, tun ṭumah chuan uluk taka kan ngaihtuah ṭheuh ka duh a ni.

Khuarel (ecosystem)-ah hian inkhaidiat a awm a, chuta environment leh mihring kan inzawmna thuk tak hrethiam tur chuan khuarel hun duh zia kan ngaihtuah thlen loh pawhin kan tawrh zet zel phawt a ngai a nih hi. Ramngaw leh nungcha (Environment tih nen intluk deuh bera ka ngaih) humhalh kawngah hian khawvel a ṭhanharh fe hnuah Mizote pawhin harhna kan chang chho ve mek niin a lang a. Dulte Hauhuk kha Mizorama nungchate humhalhna hmasa ber pawl a ni awm e, ropui taka vui liam a nih nghe nghe kha.

Tun hnu deuhah Zika (Kawlhawk) thihna khan Zoram a deng chhuak a, hla hial phuah a ni. Chutih rual erawh chuan heng ramsa pakhat thihna chunga kan tawrhna mai ni loin, kan ramngawin a huam; thing leh mau leh lui te, nungchate'n a huam ramsa leh ransate tawrhna hi kan ngaihven a ṭul tawh a; humhalh an ngai tak meuh meuh tawh. Khawvel huapa environment humhalh hi dah pawimawh a nih tawh lai leh, Indian Judiciary pawh environment law kalha chetna reng rengah environment lama a ṭan tawh lai hian, environment humhim hi Judicial activism pawimawh tak a ni tawh lai hian eng nge kan tih ve le?

Kan ramri kan ngaihpawimawh tluk zeta ngaihthah thiang lo, kan ram nawmna siamtu kan environment hi vawn leh ven ṭul a ni a, chu chu keimahni ngei tih tur a ni. Ramri zau tak, ro tak leh lum tak, tui thianghlima harsatna hmun neih ai chuan, kan neih chhun uluk taka enkawla venhim hi kan tih tur hmasa chu a ni lo em ni?

Khuarel hun chhiar leh mihring hun chhiar hi a lo inthlau khawp mai a, khuarelin hun a duh dan leh a hun chhiar reizia hi kan dam chhung hian hmun sawma ṭhena hmun khat pawh kan hmu pha meuh awm lo e. Lei chhungrila khawmual inzawmna (fault line) kan tih mai hi mithiamte hian kum khatah cm 1 a che hret hret tiin an sawi a, kan hriatthiam loh em avangin eng huah kan ngai lem lo va. Amaherawhchu, kum sang tel a ral chuan chu cm 1 chu metre 10 a lo ni tawh a, chu chu tlang pakhat tisang daih tham, tlang pakhat tihniam rawih tham a ni tawh a, kum 10,000-ah chuan khawmual awm sa hmel tidang daih thei khawpa tam a che tawh ang. Kan tuchhuan engzatnain nge chu chu tuar ang tih kan suangtuah pha kher tawh awm lo ve. Chutiang bawk chuan thingkung kih thu-ah pawh a ni thei e. Thingkung pakhat hi minit rei lo teah a tlu thei a, thingkung phuna enkawl puitling tur erawh chuan hun a mamawh hnem nasa si, kan hrethiam pha meuh lo zawk a ni.

Kan sawi tum chu tuna kan fimkhur loh, kan uluk loh hi keini ni loin kan thlahte zel zawk hian an tuar dawn a ni, kan hriatthiam phak bak aia nasain a ni bawk ang.

Red Indian lalte zinga mi Chief Seattle-a khan kum 1800 chhoah khan heti hian a lo sawi daih tawh a, “Leilung hi kan ta a ni lo va, kan pi leh pute ta kan rochun a ni hek lo, kan tu leh fate ta kan luah hawh zawk a ni,” tiin. He ngaihtuahna thuk leh ril hi I hnial hmain, kum nuai tam tak lo awm tawh leh la awm zel turah hian kum 70 vel lo awm ve vuai vuai tur hian, kan ramngaw leh nungchate hi kan nawm kan maka kan sawisak tur a ni chiah em le? tih hi lo ngaihtuah ve phawt teh.

- Lalrinfela