SATHAU & SA THISEN
A KAMKEUNA
Bible hi hlawm hniha ṭhen a ni. Genesis – Malakia hi hlawm khat a ni a, 'Thuthlung hlui bu' tih a ni a, Mathaia – Thupuan chhuah hi hlawm khat dangleh chu niin 'Thuthlung thar bu' tia vuah a ni. Heng hlawm hnihte hi 'Bible' kan tih ber chu a ni. Israel fate chuan Mosia lehkhabu pangate Genesis – Deuteronomy hi Mosia lehkhabu 'Torah' an ti a. Torah hi hlawm hnihah ṭhen a ni a. Chungte chu a ziaka ziak (written torah) leh ṭawngkaa sawi chi/chham chi (oral torah) a ni. Written torah hi bu 24 a awm a, Mosia lehkhabu pangate leh Isaia, Sam, Jeremia leh thufingte an ni.
Mosia lehkhabu panga Genesis, Exodus, Leviticus, Numbers, Deuteronomy – te hi 1273 BCE, khan dan tesep (mitzvahs) 613 nen ziah chhawn leh a ni a, hengte hi 'TORAH' huam chin chu a ni. Zawlneiho hi a hranin an dah thung. 'Thuthlungthar bu' hi chu an pawm thei lo va, Roman catholic hovin an phuahchawp leh rigging mai maiah an ngai hmiah mai.
Tichuan, Kristian kohhrante hian Bible pumpui hi kan ngaina ēm ēm a, a chhungah nunna thu awma kan hriat avangin kan hlutin a thute chu zawm hram hram kan tum ṭhin. Chutih rualin kan awmna pawl (denomination) azir zelin pawm duh chin leh pawm duh loh chin te, uar bik leh ngaihzam lai bikte kan nei ṭheuh bawk. Tuna kan thupui chai tur pawh hi Bible-a awm ngei ni mah se, kan ngaih pawimawh loh zãwng niin a lang. Chuvangin, eng thil nge a nih rēng i lo bēlchiang dawn teh ang.
ENG NGE CHELEV CHU?
Chelev hi Hebrai thumal a ni a, sapṭawng chuan 'Suet' tih a ni a; Mizoṭawng chuan 'Sathau' tihna a ni. Sathau hi chi hrang hrangin a ṭhen theih a, hetiangin:
1. A ril bawh thau
2. A thin bawh thau
3. A pumpui bawh thau
4. A kal bawh thau
5. A bawp thau
6. A dãr leh lung bawh thau
7. A kap bawr bawh thau
8. A chuap bawh thau .
9. A irno bawh thau etc.
Hengte hi kan ei diak duak a, sa lei apiangin a thau inbelhtir ngei ngei turah kan ngai a. Tēla kan emaw chhum pawhin a thau a tle kháwn nuar zel a; chu chu tím hauh lovin duhthawh takin kan hawp bawrh bawrh ṭhin. Vawk bik phei chu a thau um (saum) chenin kan heh hle.
PATHIANIN SATHAU EI A PHAL LO
“Sebawng emaw, beram emaw, kel emaw 'thau' in ei tur a ni lo.
Amaha thi 'thau leh sa seh thau' chu thil dang engah pawh hman theih a ni ang a: ei erawh chu in ei hauh tur a ni lo.
Tu pawh, LALPA tana miin meia thilhlan an hlan 'sathau' ei chu a chipuite zing ata tuithlarin a awm tur a ni.
(Lev. 7:23-25)
A NGHAWNG ṬHA LOTE
Sathau ei nasat lutuk avanga mihring taksa hriselna atana a nghawng ṭha lo awm theite chu:
1. LDL & HDL a siam thei.
2. Zunthlum
3. BP sang
4. Lung ṭha lo
5. Tha na
6. Ruhseh
7. Luhai
8. Chauhna
9. Vun bawl thak
10. Luhai/mitvai
11. Cancer risk a tisang thei.
12. Thisen khal (blood clot).
PATHIANIN SA THISEN EI A PHAL LO
Sa thithun, vawk thithun, ui thithun lah kan ei nasa. Ṭhenkhat chuan "ui, ngau, zawng, hauhuk thi a lum laiin a ṭha" tih vang maiin a nung chungin a nghawngah an zai a, a thisen an dãwt kang ṭhak a, an tihlum ṭhin; a van rãpthlãk tehreng em! Mihringte ang bawkin Nungchate nunna ber chu an thisen a ni a, kan nun a rawngin an va'n khawngaihtlak ṭhin tehlul em! Damlo thisen tlachhama thi mai tur chhanchhuah nan 'thisen' pek an ngai ṭhin a, mi tam tak chhanchhuah an ni ṭhin. Eden natna avanga boral mai tur kan nih laiin 'Isua thisen' avangin tihdamin kan lo awm leh ta. Halleluiah, a van ropui tehlul em!
'Ran leh nungchate Thisen' indãwtsak chu i sim lul teh ang u, a rapthlak em mai!
In awmna tawh phawtah chuan thisen rēng rēng, sava emaw, ramsa emaw thisen in ei tur a ni lo.
Tu pawh ni se la, thisen ei rēng rēng chu, chu mi chu a chipuite zing ata tuithlarin a awm tur a ni,' tiin Israela thlahte be rawh, tiin.
Leviticus 7:26, 27. Lev 17:11. Gen. 9: 3, 4
A NGHAWNG ṬHA LOTE
1. Iron tam lutukna (overloaded)
2. Natna hrik inkaina (haemochromatosis)
3. Thin ṭha lo
4. Lung ṭha lo
5. Thisen hniam
6. Dehydration
7. Nervous disorders (thazam khurhna/chhiatna)
8. Cancer risk a tisang.
Hengte chu thuthlunghlui dan a lawm kan ti a ni mahna? Mahse, Thuthlungthar hunah pawh tirhkohte khan 'sa rehhlumsa leh sa thisen ei' chu an phal awzawng lo tih kan hriat reng a pawimawh. Ngun takin he bible chang hi chhiar teh le?
Milem biakna thil bawlhhlawh ei te, inngaih te, sa rehhlum leh thisen eite banna turin an hnenah lehkha thawn zawk ila ka ti ber a ni.
(Tirh 15:20)
Thil nung che thei tinrêngte chu in tân ei tûr an ni ang a; thlai hring ka pêk che u ang khân engkim ka pe vek a che u.
Amaherawhchu saa nunna (a thisen) chawpin in ei tûr a ni lo.
(Gen. 9:3,4)
Thau emaw thisen emaw ei loh tur tih hi in thlahte zel tan pawh in awmna apiangah zawm tura thupêk ding reng a ni ang.
(Lev. 3:17; 17:10,11)
SA EI DAN ṬHA
Sa hi a ti, a irno, a kawchhung leh a ruh sahpawlh etc. a eng emaw lai peng hrang ber pawh ni se, a thau bet zawng zawng hleh thlak vek hnuah, a thi reh/hul nan freezer-ah chi alin a thi reh/hul ṭhak thlenga dah hnuah, mahni duh zawng leh tui tih dan angzia zela siama ei ṭhin hian mihring taksaah nghawng ṭha lo a nei tlem ber. A hãnna leh a thãn huamna chhan hi a thi bãng nawi leh a thau la bette vang a ni a; heng hi a reh ṭhak chuan taksa tan a pawi nēp tawh a ni. A hãnna erawh a nep a, a rim pawh a thãng huam tawh lo va, taksa hrisel nan sa ei dan ṭha bera ngaih a ni.
A TLANGKAWMNA
'Sathau leh sa thisen' chu mihringte ei chi a ni lo. A nghawng ṭha lo (side effect) awm theite khi ngun takin kan ngaihtuah a ngai. Cancer leh natna mak pui pui, nerve ṭha lo, BP sang, zunthlum, kalna gout etc. kan tam tãk ēm ēmna chhante hi 'sathau leh sa thisen' leh sa ṭawphnawk kan ei nasat lutuk vang a ni tih kan chhūt chian a hun ta ta hle. Ṭhenkhat tan Sa ei loh tawp chu thil harsa tak a ni mai thei. Mahse, ei tur chi bikte chu taksa tan zinc, magnesium, potasium, protein, iron etc. ṭha tak tak thlentu a ni. Hetih lai hian mihring tana ṭha lo, 'SATHAU & hi SA THISEN' ei erawh kan lo hrisel zawk nan kan sim hret hret a hun ta e.
- Dr. C. Lalrampana