BAWRHSAIABE ṬHATNA
A KAMKEUNA
Ei tur chiah chuan ṭhial hah em em ngai lo; han san pheka ṭan lak tehchiam pawh ngai lo; changpat dawlh ang maia nal ziaka lem mai theih a ni a; hei vang hian tenchhe deuh tan chuan ngainat hleih theih pawh niin a lang lo. Mahse, hriselna atana a ṭhatzia hretu tan chuan ei loh phal chi niin a lang lo thung. Chuvangin, Bawrhsaiabe hi eng nge a nih chiah i belchiang dawn teh ang.
A ṬOBUL
Bawrhsaiabe hi Arab ṭawngin 'okra' an ti a, chu chu koh nan hman zui a ni ta zel a. Sapṭawng chuan 'lady's finger' tih a ni thung. Hindi chuan chuan 'bhindi' tih a ni a, India ramah chuan 'Bhindi' tih hi hman lar ber niin a lang.
He thlai rah hlu tak mai hi kum zabi 12 & 13 lai vel aṭang khan West Africa, Ethopia, South Asia ramahte an ching ṭan tawh a, Aigupta, India-ahte an ching uar hle tawh bawk. Hei vang hian khawi ram aṭang chiahin nge a lo irhchhuah ṭan hriat a harsat avangin a ṭobul chungchangah inhnialna a tam phah hle. Zawi zawiin khawvel hmun hrang hrangah put darh zel niin, keini Mizoram thlengin kan lo ching uar chho ta zel a ni.
SCIENTIFIC CLASIFICATION
Bawrhsaiabe (ladies' fingers) hi Scientific classification ang chuan hetiang hi a ni:
Family: Malvaceae
Species:
A. esculentus
Genus: Abelmoschus
Kingdom: Plantae
A ṬHATNA
Bawrhsaiabe hian taksa hriselna turin vitamin chi hrang hrang; Vitamin A, B1, B2, B3, B6, B9, C, E & K te a pai ṭha em em a; mineral chi hrang hrang hetiang hian a pai bawk.
Calcium 8% 82 mg
Iron 5% 0.62 mg
Magnesium 16% 57 mg
Phosphorus 9% 61 mg
Potassium 6% 299 mg
Zinc 6% 0.58 mg
Hei chauh a la ni nem, taksa tana chakna leh chaw ṭha hetiang hian a la keng tel cheu bawk. Chungte chu;
Nutritional value per 100 g (3.5 oz)
Energy 138 kJ (33 kcal)
Carbohydrates 7.45 g
Sugars 1.48 g
Dietary fiber 3.2 g
Fat 0.19 g
Protein 1.9 g
Hetiang taka ṭha leh ṭangkai a nih avangin hriselna atan kawng hrang hrangin hetiang hian a hman theih a; ngun takin chhiar la, chhawr ṭangkai tum ang che.
1. ZUNTHLUM TAN
Zunthlum (Diabetes) enkawl nan bawrhsaiabe hian ṭhalbe tuihnang (insulin) a keng ṭha em em a; insulin injection hman ngai chin tan phei chuan tuk tin bawrhsaiabe tuia chiah tuihnang in ṭhin hi a ṭha hle.
2. THLUAK CHAKNA
Bawrhsaiabe hian thluak chakna a pai avangin mi thiamten an chhût danin Brain Booster ṭha tak niin Alzheimer’ enkawl nan leh nerve ṭha lo atan damdawi tha niin an ngai a, ei fo a pawimawh.
3. THAU LUATTUKNA VENGTU
Bawrhsaiabe-ah hian polysaccharides a awm ṭhat avangin hei hian sugar level a thunun a, thau lutukna a titlahniam thei a, ni tin a tui in ṭhin a ṭha.
4. LUNG DAMDAWI
Bawrhsaiabeah hian folate tam tak a awm avangin nitric oxide a pe chhuak ṭha a, hei vang hian lung lama harsatna neite tan damdawi ṭha tak a ni.
5. ṬUANFUMNA A VENG
Ṭuanfumna leh mawngrih luatna lak ata vengtu ṭha tak a ni thei a, carbohydrates a tam avangin Polysaccharide a tipung a, hei hian chauh chhiatna tur tam tak lakah mi a veng thei a ni.
6. CHAW ṬHA
Bawrhsaiabe chhum tui rial no chanveah hian folate 37mg a awm avangin carbohydrates, protein, fat. Folic acid, (vitamin B-9) a siam ṭha hle a, hei hian cancer lakah mi vengtu chawṭha tak a ni.
7. ANTI OXIDANT
Bawrhsaiabe mu (seeds) hian antioxidant ṭha tak a ken avangin a mu hlang ei fo hi hrisel nan a ṭha hle.
8. CHAW PAI ṬAWIHNA ṬHA
Bawrhsaiabe hian fiber a keng ṭha hle. Hei vang hian cardiovascular harsatna nei tan leh ril cancer tur ven nan ei ṭhin a ṭha.
9. THIN TAN
Zu leh damdawi chemical avanga thin ṭha lo neite tan bawrhsaiabe hi damdawi ṭha tak a nih avangin ei fo hi a ṭha hle. Chauh chhiatna tur tam tak lakah mi a veng thei a ni.
ATLANGKAWMNA
Ei tur reng reng a tui ringawt leh mahni ngainat zawng ringawt ngaihtuah fo lovin, kan taksa mamawh leh hriselna atana ei tur ṭha ngaihtuah ràn chungin ei ṭhin ila, tun ai hian mi tinte kan lo hrisel zawk ngei ang. Bawrhsaiabe pawh hi tui ti lo leh ngaina lo mi tan chuan ei har tak a ni thei awm e. Chhum hmin deuh phei chuan han khawih ila miss universe hmai ang maiin a nem zawi nek a, han dawlh phei chuan inrin hmain pumpui a thleng thla hman zel ṭhin. Mahse ka rimchhe tak, thaw uih huam huamte nena in-muah chiam chiam ai chuan ei luih hram hram a la nuam zawk daih awm e.
Chuvangin, i ngainat zawng tak a nih lem loh pawhin a ṭhatna hrang hrang avangte khian duh tumin ei hram hram ṭhin ang che.
- Dr. C. Lalrampana