ZÀI

Zai hi Mizo chauhin kan lo uar lo a, hnam dang te pawh hian an lo uar nasa mai. Indian hnam hrang hrang zingah pawh hian zai uar tak tak sawi tur an awm a, Vai hnar ngul sang kan tihte ngei pawh hian zai chu an lo uar viau mai. Zai hi ṭangkaina tak pawh a lo awm a, ṭangkaina a awm dan hi chi hrang hranga sawi theih a ni bawk awm e.

Hostel-a kan awmlai hian zing tak takah hian devotion neiin kan zai ṭhin a, theihtawp tawpa kan zaina chuan hrawk a lo tih tlian ṭhat duh mai bakah, nun a lo ti harh ṭha duh hle mai tih pawh ka hriat phah a. Chu mai bakah chuan a zaiate inpumkhatna a thlen phah lehzual bawk a ni.

Mizo pi leh pute hunlai pawh khan zai hi an lo uar ṭhin hle mai tih an thawnthu chi hrang hrang aṭangin kan hre thei a, zai dan chi hrang hrang a awm mai bakah hunbik neite leh a bik chauhina sak chi te pawh a lo awm hrang ṭheuh bawk a. Kum 1600 hmalamah pawh khan zai leh lam hi kan lo ching tawh ni awm tak a ni. Mizo zinga hla phuah thiam hmasa ber nia hriat chu Pi Hmuaki a niin, kum 1780 vel laia awm nia ngaih a ni a, heta ṭang hian mumal deuh hlekin hla kan neia sawi a ni. Kum 1600 velah chai hla Thailungi zai a lo piang a, kum 1670 velah Mangkhaia zai, kum 1715 velah Lalvunga zai, kum 1755 velah Phunthanga zai, kum 1759 – 63 inkarah Darlung zai. Kum 1788-92 inkarah Neihlaia zaite a lo piang ta zel, tiin K. Zawla chuan min hrilh. Hun lo kal zelah Lianchhiari zai te, Saikuti zai te, Darpawngi zai te, Awithangpa zai te leh a adt a lo chhuak ta zel a, a thluk leh a tlar leh a tlar zat pawh a inang vek lo a, “Zai” hming hrang hrang a putna chhan hi a thlûk a hran vang a ni ber, [(1) 127 Seminar and Important Papers, Compiled byTribal Research Institute].

Heng Mizo zai dan chi hrang hrang kan han tarlan aṭang hian zai kan lo uar zia leh ngainat zia chu kan hrethiam thei maiin a rinawm. Khuang khat nena zai mi kan ni a, Kristiannain kan ram a luh hma aṭang tawhin khuang nen kan lo zai fo tawh a, kristianna chuan a tir lamah phei chuan khuang chu a hnawl a nih kha. Khuang loa chài ang tih ṭawngkam pawh hi heta ṭanga lo piang hi a niin khuang chu kan hmanraw pawimawh ber a ni a, kristianna khan kum sawm hnih aia rei mah tur min hnawlsak a ni. Kristian kan lo nih hnuah ngei pawh hian khuang chu zaina hmanrua bera neih a niin, Mizo hnam ziaa bet tlat a nihna chu a takin kan han hmang chhuak leh a, kum 1919-a harhna lo thlenah khan khuang chu kohhranah lak luh leh a niin khuang pahnih, khuangpui leh khuangte hmangin zai a lo ni ta zawk a. A vuak dan pawh a lo danglamin harhna chuan danglamna a rawn thlen a, chutiang chuan vawiin thlenga khuang chu ṭangkai taka hman chhoh zel a lo ni ta a.

Zai ṭangkaina hi sawi dang chi hrang hrang a awm ngei ang a, tun atana ka han sawi lan duh pakhat chu mihring inpumkhatna a thlen dan hi a ni. May 26, 2022-ah khan Convention Centre, Lungleiah International Seminar kan hmang a, hlim leh hlawk takin hun kan hmang a. Zan lamah chuan Art & Culture Hall lamah inkawmkhawmna hun hmangin kan zaikhawm pah bawk a. Thu leh hlaa inpawlkhawm tura kalkhawm kan ni bawk a, thu lamah pawh kan hlim tlangin hla lamah pawh kan hlim hle mai. Lalenkawli Pautu zai chauh lo chu kan zavaia zai chu hla lama kan inpawlkhawm dan a niin, thu lamah chuan kawng hrang hranga inpawlkhawmna neih a ni a, hetiang taka hun hman hi kei atan phei chuan a vawi khatna a nih avangin nuam ka ti hle a ni. Kan zavaia zai hunah chuan Pathian fak leh chawimawina hla kan sa a, Pu B. Lalthangliana te hi an lam an lam mai a, ka lam ve chiah lo nain hlim tak ka ni.

Ṭum khat leh pawh Aizawla ka cham laiin Pu Zuala (Mizoram Language Board Chairman) hian WA Message hian, "Zanin chu i remchan chuan Pu Rawna te Inah zaikhawm ang aw," a rawn ti a, "Aw le," tiin ka chhang mai a. A hun a rawn thleng a, kan han zaikhawm chu a nuam hle mai. Pu R. Lalrawna hi a nupui leh a fate pathum lai a lo chàn tawh avangin anni puala hun hman chu a ni a, zanriah kan kilho hmasa te tea hlim takin zan dar sawm leh pakhat thleng rawkin kan zaikhawm a, kan kham lo hle mai. Zaiin mihring a lo intihpumkhat dan chu kan hrethiam hlawm ngeiin a rinawm a, chu mai bakah chuan zaiin kan lo inhnem theih ziate hi kan pi leh pute khan an lo hrechiang ni ngei tur a ni, zai an lo uar em mai.

Pu Rawna hian Dec. 12, 1993-ah a fapa Gilbert Zorinthanga (Rintea) a chán a, April 12, 2006-ah a fapa Francis Vanlalruata chán lehin, April 12, 2013-ah a nupui Joan Chalhmingthangi a chán leh a. Anni bakah hian a fapa Raymond Vanlaltluanga chu Aug. 20, 2016-ah a lo chán leh tawh bawk a. Hetiang taka nupui fanaute an chàn avang hian khawhar àwm pawh a niin a khawhar hnemna atan tiin zanriah pawh buatsaih a ni a. Khawhar lenpuina hmunah chuan zaikhawm chu tih ngai pawh a ni a, tun anga an boral chama han zaikhawm ang hi chu thil chin tam tak pawh a ni kher lo mai thei e. Nimahsela Pu Rawna Ina kan zaikhawm chu a nuam hle mai a, a thlengtute inhawn vang pawh a ni ang a, eng hla pawh chu sa ila zai a nuam em em vek mai zel a, insum lo phei ila chuan tlaivar pawh kan cho hial mai awm e. Ṭhenawm khawvengte tan chuan kan thawm kha a mak awm mang e aw tih tur pawh a ni a, mitthi awm hre si loin kan han zaikhawm ringawt mai kha a ni a, kan zai tui riau mai bawk nen khan, Pu Rawna hi mihlim rawng kai deuh emaw an ti hialin ka ring deuh a ni.

Thih chama hun hmanna hmun, an chhungte boral chamah hian ka lo kal ve zauh zauh tawh ṭhin a, hla pahnih khat sak hi chu thil pangngai anga ngaih a niin, khawhar in ang taka zaikhawmna hun erawh ka lo la hmang ngai lem lo a. Tun ṭuma Pu Rawna te Ina kan zaikhawm chu thil zawngchhangtlak tak ni pawhin ka hriat phah a, a nuam ka tih mai bakah khawhar inhnemna atan pawh zai hi a lo ṭha hle mai tih ka hriat thar phah a ni. Anmahni khawhar chhungte tan ngei pawh zaikhawm aia inhnemna dang thlang tur a tamin a rinawm chuang loh a, zai chu a lo ṭha hle mai.

Hla phuahtute’n urhsun taka hla an lo phuah leh thinlung taka hla an lo phuahchhuahte hi hla namai an ni lo a, a phuahtute phuah chhan angin sa chhuak thei lo mah ila, thu ngawt ai chuan thinlung pawh a lo khawih thuk thei zawk em ni aw tih tur a ni. Halleluiah Chorus hla réng hi a ropuina chhan chu a phuahtu George Frederick Handle hian, sum leh pai lama a tlakchhiat lai tak hian a pawisa batnate’n lung ina khung mai turin an vau a. Chutih lai chuan a pangkhing a zeng deuh tawh lehnghal a. Chu hunkhirh tak a tawn lai chuan a inkhung hrang a, ni dang zawng zawnga a neih phak ngai hauh loh tur Pathian pawlna ropui tak a dawngin, he hla ropui tak hi a lo phuah chhuak ta a ni.

- Mahmuaka Chhakchhuak