Written by
- K Lalrinchhana

Mizoram first: INTHLAN KAN ZO TA

State kan nih hnua MLA inthlanpui vawi 9 na chu tluang takin nei zo ta a, tu tak sawrkar ang maw? An thawm thangvaah chuan ZPM hian sawrkar an inring deuh ber niin a lang a, hetih rual hian rorel lai MNF party pawh hi an sawrkar leh thut mai thei. Congress party erawh an sawrkarna a la rei lo a, sawrkarna siam leh nghal tur chuan an la chak tawk lo deuh mai thei. BJP hian Tuichawng bialah MLA pakhat an nei sa a, he bial hi an hum theih a, Siaha leh Palak bialah te an chak hlauh bawk chuan MLA pathum an nei dawn tihna a ni a, an insawi ṭhin ang takin sawrkarna siamtu (deciding factor) ah pawh an ṭang thut thei tho mai.

Mizoram inthlan apianga thil lawmawm tak chu vote a tla ṭha ṭhin em em mai hi a ni. Tun ṭum inthlanah pawh hian vote nei 82.43% zetin vote an thlak a, thil lawmawm tak a ni. Vote thlak percentage sang hian mipui te’n vote thlak kan ngai pawimawh a, ram hruaitu thlanna hi kan la thutak hle a ni tih a entir a, inthlan kan la hmachhawn leh zel turah pawh vote thlak hi uar chhunzawm zel ila a ṭha khawp mai.

Tin, Mizoram inthlanna hi a ralmuang ṭhin a, thil lawmawm tak a ni. Tun ṭum inthlanah pawh khan thil thleng duhawm lo hriat tur a awm lo niin a lang. Kum 20 liam ta, kum 2003 MLA inthlanpui kha boruak a rit khawp mai a, hmun ṭhenkhatah hel pawl nena campaign tih thawm te, silai mu sem, invau leh MLA candidate kidnap (lemchan?) thawm te kan hria a, Zoram mipui rilru a ṭhawng takzet a nih kha. Mi thil chik mite chuan, "Hetiang zela kan inthlan boruak a ṭawp chho telh telh chuan kan hmakhua a va thim dawn em!" an ti a, lungngaiin an indawm kun a ni. Amaherawhchu, vanneihthlak takin MPF an lo lang ta hlauh a, inthlanna ralmuang, thianghlim leh felfai kan nei leh thei ta a ni. MPF hi awm ta lo se kan inthlan boruak hi a chihchawm chho viauin a rinawm. Chuvangin, duhthusamah chuan MPF la din ve lohna district-ah te pawh MPF hi din vek thei se a ṭha khawp mai. MPF hi kan inthlan boruak kal he lutuk tur min vensak tura chunglam min pek a ni hial em?

Tun ṭum inthlannaa thil lawmawm tak pakhat chu policy base-a sum fai sem tura intiamkamna thawm a zawi ta kha a ni. Kum 2008 inthlanpuiah khan Congress Party khan NLUP hnuaiah cheng nuai khat sem an tawktarh a, an ṭhatpui hle niin a lang. Kum 2018 ah MNF in SEDP hnuaiah cheng nuai thum sem an tawktarh ve leh a, an tlin chhan factor pawimawh tak a ni. Eng scheme emaw behchhan hian kan budget hi sum faiin kan sem ral hnem ta hle mai. Tun thlenga kan la intodelh loh danah hian sum fai sem hi kan ṭhatpui lutuk lo niin a lang. Sum fai sem hi thil ṭha, hmasawnna ni se ram changkang zawk, keini aia hausa zawkte hian an sem chur chur ang. A thlawna sum sem hrim hrim hi tun hnuah pawh tawktarh chhunzawm zel lo ila a ṭha khawp mai. Mipuiah pawh tun hma angin chuti takin a tla na tawh lo niin a lang. Tun ṭum inthlanah pawh khan rorel lai party candidate pahnih, khawthlang lama in-candidate te chuan nuai thum an sem ngei tur thu an la sawi fan a, amaherawhchu a hma ang em emin mipuiin an bengkhawn ta lutuk lo niin a lang.

Ṭum dang ang bawkin tun inthlanah pawh party tinte an ṭang leh hle mai a, chutihrualin ram an kaihhruai tum dan policy/manifesto erawh an sawi nasa tawk lo deuh em? Kum 2018 inthlanpuiah khan MNF khan SEDP an tlangaupui nasa a, hmun ṭhenkhatah chuan powerpoint hmangin zirtirnate an pe bawk a, an flagship program SEDP ah khan an chiang tlang viau a ni. Kuminah erawh thu khat vuaa development program tlangaupui bik an nei ta meuh lo a, SEDP ngau ngau lo deuh, ṭhalai lam hawi SEPD (youth oriented SEPD) ang zawngin an han sawi ri deuh faih faih a, chuti takin an tlangaupui na tawk lo. ‘Kawng chhawng, traffic jam free, mau’ tih te phei chu sawi rik a awm tawh mang lo. Congress hian ‘Ṭang puihna’ an aupui a, engti ang takin nge an kalpui dawn tih erawh an sawi fiah tawk lo. ‘Ṭang puihna’ an ti a, ṭang lo (Ṭang thei lo) te pawh kan pui vek ang an ti lawi si. Chuti a nih chuan ‘Puihna’ ti law law se eng nge lem chuang? Ṭang puihna an kalpui dan tur hi mipui nawlpui hneh tur khawpin an sawi fiah tawk lo a, anmahni pawh an chiang zan bik lo pawh a ni mahna. ZPM hian ‘Kalphung Thar, Bana Kaih policy’ an tlangaupui a, thlai thar leina tur budget-a dah leh market intervention policy hmanga kuthnathawktute hnenah support price pek bak Kalphung Thar policy hnuaiah hian an sawi tam lo. Nge, kalphung thar hnuaiah hian hei bak hi sawi tur a awm vak lo zawk?

Party tin te’n ram kaihhruai an tum dan policy/manifesto an sawi tam tawk lo leh, policy hmanga campaign leh inbeihna tam tawk lo hian khua a tihar deuh. Nge, ‘manifesto chu kan inziah mawisiak mai mai, vote zawn nan a tlak tak tak lo, tu thengthawngah mah a lut tak tak lo’ kan ti zawk. Manifesto hmanga ram lak tum lo party kan nih a, policyṭmanifesto ngaih pawimawh nachang hre lo mipui kan nih bawk chuan politics-a kan chim chin hi chuti takin a la sang lo pawh a ni mahna.

Inthlannaa kan campaign dan leh tlin tuma kan beih ngar ngar dan hi a hahthlak. Ram changkangah pawh inthlan dawnah chuan an campaign ve tho a, hah pawh an hah viau ṭhin. Anni chuan tlang takin ram an kaihhruai tum dan policy an zuar mai a, an tlangaupui mai a, an policy chu mipuiin an duh chuan an vote mai a, an duh loh chuan an vote lo mai. Sawrkarna siam tawh an nih chuan, “Kan hnathawh hi en ula, in duh chuan min vote ula, in duh loh chuan min vote lo mai rawh u,” an ti mai a, a hahdamthlak phian mai. Keini ramah erawh kum 5 chhunga hmasawnna lian tham kan thlen lem loh pawhin term tawp dawnah tlin ngei ngei tumin bial mipuite kan hmangaih thar thut a, tiam theih zawng zawng kan tiam a, sum leh pai tam tak kan seng a, a hahthlak lam deuh a ni. “Kan hnathawh en ula, in duh chuan min vote ula, in duh loh chuan min vote suh u,” tia tlang taka campaign ngam party/sorkar kan neih hunah a tak takin hma kan sawn ang.

Engpawhnise, sorkar thar lo piang tur chu beiseina sang tak nen lo thlir ila. Kan chhehvel state-te hmasawnna kan hmuh ang min thlen thei sorkar a lo pian ngei beisei ila. Mizoram pum pui tana hmasawnna lang tham leh ṭhangtharte thlenga an chhawr theih tur hmasawnna ruhrel lian min chhawpchhuahsak ngei turin beisei bawk ang. Kawng ṭha, eng ṭha, zirna ṭha leh damlo inenkawlna (healthcare) ṭha chauh pawh hi min chhawpchhuahsak se chuan kum 5 hnuah kan vote tling leh duh ngei ang.

Mipuite pawhin sorkar ṭha kan neih theih nan mawhphurhna kan nei ve bawk. A bikin ṭleh a ngaihna hre chinte phei chuan dik lo leh he deuha sorkar thar a kal dawn anga a lan phawt chuan, RTI leh kawng hrang hrang hmangin sorkar kan khalh ngil thei a, kan tum bawk tur a ni. Kan ramah diknain ro a rel leh theihna turin hmelhriat leh party worker-te pawhin dik lo taka duhsak beisei lo bawk ila. Tichuan kan zavaia tana ṭha tur ‘sorkar ṭha’ a lo ding thei ang. Sorkar ṭha kan neih phawt chuan kan zavaiin, kan thlahte thlengin a hlawkna kan tel dawn si a.

*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*

- K Lalrinchhana