Mizoram budget tur thlirvelna
Kum 2016-2017 chhunga Mizoram budget tur chu Finance Minister-in a pharh ta a, passed la ni lo mahse, Finance Minister pharh tak cheng vbc. 8038.39 hi Mizoram budget tur a tih theih awm e. Budget pharh takah hian thil thar vak a tam loa, mipui benkhawn ber tur chu cheng vbc. 250 hmanga kalpui tur New Economics Development Policy (NEDP) hi a ni awm e.
Sorkar laipuiah sorkar thar a piang a, budget kalphung pawh a danglam a ni. Niti Ayog a pian hnuah tun hma Plan Fund leh Non Plan tia thliar ṭhin pawh thliar hran hleih theih a ni tawh loa, state sorkarin sum a hmuh tura beisei aṭangin Plan Fund tur pawh a bituk mai a, kumin hian kan Plan Fund tur chu vbc. 3093.91 a ni. Vbc. 3093-ah hian CSS, NEC leh NLCPR aṭanga hmuh tura beisei cheng vbc. 1440.73 pawh khung tel a ni
NEDP chu enge?
Finance Minister chuan, NEDP chungchangah "He policy hi kum nga atana ruahman a ni a, NLUP leh sorkar department dangte'n hna pawimawh an thawh mekte hlâwk zawka kalpui a nih theihna atana ruahman a ni," a ti.
He policy atan hian cheng vbc. 250 zet dah a ni a, Mizoram budget thlir chuan cheng vbc. 250 hi a tam tham hle. He policy hi a hlawhtlin leh tlin lohah Mizoram sorkar hnathawh ṭhat leh ṭhat loh a lang thei dawn a ni.
Cheng vbc. 250 zet dahna policy hi a ṭhatna leh ṭangkaina mipuiin kan hmuh loh chuan policy hlawh chham a ni ngei ang. Sum dah a tam tham avangin he policy kalpui a nih dan hi mipui pawhin ngun taka kan chik a pawimawh dawn a, tute emaw sum insiamna policy mai mai a nih kan phal tur a ni lo ang.
Chhiah lampang
Finance Minister budget speech aṭanga a lan dan chuan budget pharh takah hian chhiah thar lakna tur a awm lem lo. Mahse, budget a pharh zawha thuthar thehdarhtute a kawmnaah chuan 'The Mizoram Entry Tax' hmangin April thla aṭangin chhiah thar lak tum a nih thu a sawi.
The Mizoram Entry Tax hmang hian online shopping aṭangtea chhiah lak a nih dawn avangin mipui a nghawng ngei dawn a, sawiselna pawh a tawk ngeiin a rinawm. Mahse, Finance Minister chuan Parliament-ah GST (Goods and Service Tax) pass a nih chuan The Mizoram Entry Tax hi kalpui theih a nih dawn loh thu a sawi a ni.
Finance Minister thusawi aṭanga a lan danin, chhiah thar lakna tur The Mizoram Entry Tax bak hi ruahman ni lo mah se, chhiah leh thil dang man tihsan zel sorkar chuan a tum niin a lang. Finance Minister chuan "Chhiah kan lâk ṭhin hrang hrangte pawh tihpun chhoh hret hret a ngaih dawn bakah, chhiah ni lo, thil dang
aṭanga kan lak luhte pawh tihpun zel a ngai dawn a ni," a ti.
Leiba a tla hniam
Finance Minister thusawia lawmawm tak chu Mizoram leiba dinhmun a tlakhniam zel thu hi a ni. Leiba dinhmun ṭhat leh ṭhat loh tehna atan ber hman chu Growth State Domestic Product (GSDP) a ni a, heta ṭanga chhut hian Mizoram leiba dinhmun chu a tlahniam zel a ni.
Mahse, GSDP-ah hian tute nge thawhhlawk tih erawh thil pawimawh tak a ni awm e. Sorkar hnathawkten an thawh hlawk hle lai a, kuthnathawktu, loneitu leh industry-in a thawh ve mang lo a nih chuan, leiba neih tlem telh telh hi a lawmawm rualin a lawmawm kim lo ang. Kan GSDP-ah hian kuthnathawktu, loneitu leh industry-te contribution a tam poh leh hmasawnna kalrual kan ti thei awm e.
Chhiah leh chhiah ni lo
Kum 2016-2017 a Mizoramin chhiah (State Own Tax Revenue) aṭanga kan sum lak luh tura ruahman chu cheng vbc. 331.18 a ni a, hei hi tlem ka ti. Kum 2015-16 Mizoram budget-ah chuan State Own Tax Revenue hi cheng vbc. 326.56 bituk a ni.
A tlem ka tih chhan chu Mizoram sorkarin MLPC Act a kalpui avangin excise duty aṭanga hmuh tura ruahman lawk vbc. 35.68 aia tam a hmuh tawh bakah, chhiah ṭhenkhat pawh tihpun a ni. Hetiang a nih laia nikum aia State Own Tax Resources aṭanga sum hmuh tur cheng vbc. 4 vel leka a tam hi mak ka ti lo thei lo.
Buhfai, tui, power man etc. (State Own Non Tax Revenue) aṭanga sum hmuh tura ruahman chu cheng vbc. 279.06 a ni a, hei hi nikuma ruahman cheng vbc. 252.81 aia a tamna chu vbc. 26.25 a ni. State Own Non Tax Revenue a punna hi chu a awm tawk velin ka hria, thil man hrang hrang tihsanna nen hian.
Revenue & Capital Expenditure
Kumin budget-ah hian sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh, an inrelbawlna, medical re-imbursement etc. atana sum ruahman (Revenue Expenditure) leh hmasawnna ruhrel dinna tur (Capital Expenditure) a inthlau leh hle.
Revenue Expenditure atana ruahman chu cheng vbc. 6390.57 a nih laiin, Capital Expenditure chu cheng vbc. 1828.08 a ni a, a inthlau veng veng hle.
Revenue Expenditure hi a tam zawk loh chu a har mai thei, mahse hetiang em ema a inthlau hi a dik lo, kan budget hi sorkar hnathawk budget a tih theih deuh thaw a ni.
Revenue Expenditure atan hian hmasawnna hnathawh chu awmve mah se, a tam zawk chu a chunga tarlan ang khian sorkar hnathawk hlawh, pension hlawh, an inrelbawlna, medical re-imbursement etc. atana hman a ni. Rotling hmasawnna hnathawhna tur Capital Expenditure hi a tam deuh deuh theihna atan kan hotute hian theihtawp chhuah zel se ka va ti em.
Sum thawhchhuah a tlem
Mizoram budget ruahman a nih reng rengin kan innghahna chu sorkar laipui, NEC leh NLCPR aṭanga sum hmuh tur a ni awm e.
Kan budget tura ruahman cheng vbc. 8038.39 ah hian kan state-in kan thawhchhuah ve tur liau liau State Own Tax Revenue cheng vbc. 331.19 leh State Own Non Tax Revenue cheng vbc. 279.06 hi a ni awm e. Loan rulhna aṭanga hmuh turte chu awm mah se, a tam lo hle.
Chuvangin, Mizoram sorkar hian sum thawhchhuahna tur a mamawh takzet a ni. Chhiah hi lak loh tur ka ti loa, thil man tihpun loh tur pawh ka ti hek lo. Mah se, sum thawhchhuah kan tumna lamah hian mipui phurrit siam zawng ringawtin kan kal ang tih a hlauhawm hle. Kan budget thlir hian kan state hian sum thawhchhuah deuh deuh a mamawh tih a lang si a, mipui phurrit zawng ringawt loa sum lakluh dan dap a ngai a ni.
Lokayukta
Zirlai pawl leh NGO ṭhenkhatten an sawi uar em em chu eirukna dona atana thil pawimawh tak tur Lokayukta din hi a ni. Kum 2016-2017 chhung hian Mizoram sorkar hian din a tum tak tak niin a lang a, a dinna atan cheng nuai 159.34 chu budget-ah hian a ruahman a ni. Sum dah zat chu eng pawh nise, Lokayukta atana budget-a pawisa dah a ni hi thil lawmawm tak a ni awm e.
Sum hmanna tur ṭhenkhat
Sum hmanna tura ruahman chu Non Plan hnuaia sorkar hnathawk hlawh leh office inenkawlna tur hrang hrang atan cheng vbc. 4469.18; loan rulhna tur, buhfai leina tur, loan pek chhuah tur, tui pump-na tur, etc. atan vbc. 655.27; hmasawnna hnathawhna atan vbc. 1172.80 leh Plan hnuaia sorkar hnathawk hlawh tur leh inrelbawlna atan vbc. 1921.11 leh CSS scheme hnuaia thawk Plan hnuaia dah remchang lote tan nuai 29-te a ni.
Sum hmanna tur kan tarlan ṭhenkhat hi han thlir ila, sorkar hnathawk vanneihzia i hmu ang. Kan budget aṭanga chhut a, an tana sum ruahman percentage khi a sang khawp ang. Chuvangin, kan sorkar hnathawkte u han ṭang deuh deuh teh u, in ṭan leh ṭan loh hian he ram hmasawn leh sawn loh a hril a ni tih theihnghilh hauh suh u.
CSS scheme
Kan state-in a ṭangkai pui em em chu Centrally Sponsored Scheme (CSS) hi a ni awm e, scheme tam zawkah chuan state-in 10% tumin, sorkar laipuiin 90% a tum ang. CSS-a state-in a tumve tur atan hian budget-ah cheng vbc. 140 ruahman a ni.
Kan sum dah zat aṭang hian CSS zawng zawng chu kalpui theih a ni dawn lo tih a chiang a, thuneitute lamin enge kan mamawh tih ngun taka thlir chungin CSS hi kalpui se a duhawm hle. Minister thunei deuh emaw, tute emaw duhsak zawng neih avanga scheme ṭhenkhat ramin a mamawh lutuk loh kalpui awm lo hram se.
Sharing pattern 90:10 a ni dawn a, chumi atan vbc. 140 ruahman a ni hi duhkhawp ni lo mahse, kan budget thlirin a tlem hauh lo. Uluk taka ramin a mamawh thlir chunga vbc. 140 hi hman a nih chuan CSS hi ṭangkai takin, mipui chhawr theihin kan hmang thei ngei ang.
Kum hmasa nena khaikhinna
Kum 2016-17 a Mizoram budget tur cheng vbc. 8033.39 hi kum 2015-16 a Mizoram budget cheng vbc. 7576.56 aiin vbc. 461.82 in a tam zawk.
Kum 2015-2016 hian budget cheng vbc. 7576.56 aṭang hian vbc. 6091.29 chu Revenue Expenditure atan tih a ni a, chu chu 80.40% a ni. Kum 2016-2017 budget vbc. 8033.39 aṭang hian vbc. 6390.57 chu Revenue Expenditure niin, 79.55% a ni a, nikum aiin Revenue Expenditure hi budget aṭanga chhutin a tlem hret.
NLUP hnuaia hna pawimawh bik thawhna atan kum 2015-2016 ah vbc. 60 dah a ni a, kum 2015-2016 ah chuan vbc. 30 dah a ni a, kum hmasa aiin a tlem. Mahse, NEDP hi NLUP atana hman tel tho tur a ni.
Kum 2015-2016 ah khan sorkar laipuia chhiah tlingkhawm aṭanga kan chan tur (share of central tax) aṭangin vbc. 2413.72 hmuh beisei a ni a, kum 2016-2017 ah chuan vbc. 2627.17 hmu beisei a ni. Kan sum hnar ber pakhat share of central taxes hi a pun zel loh chuan keini ang state thawhchhuah nei tlem tan chuan a luihai thlak khawp ang.
- Malsawmdawngzela Hrahsel