RAM MAMAWH THIL ṬHENKHAT
MLA inthlanpui kan zo fel a, vote chhiar hun kan nghak mek a. Inthlan zawh tawh si, vote chhiar hma si, tu te nge tling ang tih hriat hma hian Mizoramin kan mamawh thil ṭhenkhat lo sawi ve ta ila. Tu political party tan mah kan sawi bik lo va, tu party mah kan ṭan bik lo va, kan ṭan lo bik hek lo. Tu tan maha pawi lo turin a sawi hun lai tak niin a lang a, tu party mah kan puh chhe lo va, kan fak hranpa hek lo tih kha hriat hmasak a ṭha awm e.
Sawi leh sawi hnu, Union Territory kan nih kum, 1972 aṭangin kum 50 lai a lo liam ta. State kan nih kum, 1986 aṭangin kum 36 lai a lo liam ta bawk. He hun rei tak chhunga Mizoram hmasawn dan hi kan hria a, kan hmu a, kan sawi thui lo vang. Chuvangin, kum 2023/24 aṭanga sawrkarna fawng vuantute lak aṭangin, mipui chuan a hnuaia thil kan tarlante hi kan beisei dawn a ni. Eng party pawhin sawrkarna lo siam se, a hnuaia mite hi min hriatsak reng se kan duh hle. Thil zawng zawng sawi sen a ni lo vang.
1. Kawngpui ṭha : Mizoram hian a fur a ṭhala chhe mai mai lo tur, kawngpui ṭha tak leh tlo tak kan mamawh. A ṭha reng thei lo a nih pawhin, a khat tawkin uluk takin siam ṭhat reng ni se la. Chu chu mipuiin sawrkar thar lak aṭang hian kan duhin kan beisei a ni.
2. Tui Hnianghnar : Mipuiin kan duh leh kan beisei dang leh chu, kum tluana tui hnianghnar tak neih a ni. Tui hnianghnar taka min pe thei sawrkar kan duh ve tawh e. Tui hnianghnar taka mipui pe thei, a ngaihna hria sawrkar kan duh. A harsatna lam thlir zawk tlat chi a ni lo, a tih theih lohna lam hlir thlir chi ni lo sawrkar thar hmel hmuh kan chak e.
3. Kawlphetha Khaihlak Lo : Sawrkar ṭha leh chak tak, mi state-in an tih theih ang ti ve thei zel sawrkar kan duh. Chu sawrkar chuan kawlphetha (electric eng) khaihlak lovin chhun leh zanah min pe thei se kan duh a, chu chu kan beisei a ni. In chhung tieng tura chhit tur ringawt ni lo, hmasawnna hna thawhna daih tur kawlphetha chak ṭha tak he ram hian a mamawhna hi a rei lutuk tawh. Min pe lul tawh teh u. (Uai, a enga mah hmain, a chhiartute nen lam, a harsatna ringawt kan sawi leh dawn e lo?)
4. Khauh Taka Dan Kenkawh : He ramah hian dikna a lo lal a, rinawmnain awmzia a neih theih nan, India ram dan hi ṭha tak leh khauh taka kenkawh ngei ni se mipui hian kan duh. Mi dik lote leh mi sualte nuamtawlna ram ni lo va, mi ṭha leh mi dikte lalna ram a lo nih zawk theih nan, ram dan hi a nihna ang takin chak taka lekkawh ni rawh se. Kan khawtualah leh kan ram chhungah thlamuang tak leh hlim taka kan awm theih nan dan kengkawhtute hi zo kai perhte angin ṭang mar reng rawh se tih hi mipuite duh dan leh beisei dan a ni. Dan hmanga dik tak leh fel taka rorel a nih chuan, engkim hi a fel vek mai ang.
5. Music Zirna : Mizote hian heti khawp hian zai kan uar a, zai ngaina hnam kan ni tiin kan sawi fo ṭhin. Zai lovin kan awm thei lo. Mizoramah hian zai hi khap ni ta se, zu khap let tam takin hrehawm kan ti zawk hial awm e. Kan zai reng mai a, kan la zai zel dawn a, kan hlimin kan zai a, kan lungngaihin kan zai a, khawvel awm chhung hi chuan kan zai kan zai mai dawn a ni.
Kan sawi tum erawh chu a ki a dang deuh. Mipui vantlang hmasawn nan sawrkar hrang hrangin veng tin khaw tinah, a din theihnaah chuan Indoor Stadium/Hall ṭha tak tak a din ṭhin a, a lawmawmin a hlu hle a ni. Heng Indoor Stadium/Hall te hi, kan hman ṭangkai dan deuh ber nia lang chu, badminton khelh nan te, volleyball khelh nan te, basketball khelh nan te, table tennis khelh nan te a ni ṭhin. A ṭha lo kan ti lo va, thil ṭha leh ṭangkai a ni. Veng chhung mipui punkhawm nan leh committee meeting neih nan te pawh a ṭangkai em em bawk.
Keiniina kan sawi tum ve erawh chu, hetiang Indoor Stadium ang chi, hall lian leh ropui tak tak kan sak ṭhinah hian sawrkar thar aṭang chuan, zai lama tui mite tana music zirna tur pindan ṭha tak siamsak ve tawh ṭhin rawh se tih hi a ni e. Infiammite tan pindan hrang hrang leh an inkhelhna tur kan siam ṭhin a, a ṭha reng mai. Music lama tui mite tan hian pindan hranpa i siam ve tawh ang u hmiang, kan ti ve a nih hi.
Mizote hi zai thiam tak kan ni. Kawngkal neia a zira zir ve lem lote pawh zai thiam tak tak leh rimawi chi hrang hrang tum thiam tak tak an awm ṭeuh mai. A zira zirna, Music Institution neih ngei pawh hi a ṭul viau. Tuna kan sawi lai mek erawh chu, Music zirna pindan (jam room an tih ang hi) kan mamawhzia thu hi a ni.
Veng hrang hrangah, ṭhalaite zingah, sports lama kal ve lem lo, music tui chilh tak tak tam tak an awm. Band te an indin ve a, zai leh rimawi an zir a, rimawi hmanrua man to tak takin an lei ve a, nasa taka zir a ngai ṭhin. Mahse, an thawm a lo ring a, ṭhenawmte’n an ngaithei lo va, zirna hmun ṭha leh fianrial an nei bik si lo va, kan ṭhalaite talent tam tak hi kan tithamral tawh. Duhtawka inthlahrung hauh lova an zir ve theihna tur, veng chhung Hall lian chhungah te hian ri thup pindan hranpa te nei ve tawh ila, music hmanga eizawng thei ṭhalai kan lo pung nasa hle ang. Hei hi sawrkar thar chuan ngai pawimawh hram thei se. Zirna (practice na) hmun neih loh vanga musician thiam tak tak ni turte hi, engmah tih tur nei lo leh damdawi addict-ah te kan chhuah zel palh ang e. State pawnah leh khawvel pum huap thlengin, music hi a play ve theih tho a nia aw. Eizawnna tling a ni tawh.
6. Rilru Chher Dikna Sikul : Kan siam thei. Sikul hranpa din thar kher lo pawhin a siam theih. A subject zir tur bik mi thiamte’n uluk takin an duang chhuak ang a, chu chu, entirnan, Class VIII–X thleng tal zir ngei ngei ngai (compulsory subject) a ni ang. He subject bikah hian A Grade certificate tal nei lo chuan eng hna mah an thawk theih lo vang tih thleng hialin hma thar lak a tul. Hei hi sawrkar thar chuan hlen chhuak thei se. Eng hmasawnna hna pawh thawk dawn ila, rilru put hmang dik a pawimawh hmasa ber. Mi dik leh rinawm kan nih hmasak a ngai. Dikna leh rinawmna nena hna kan thawh loh chuan kum 5 hi kan tiriral leh ringawt palh ang e. Kan rilru lam hi chher dik hmasak a ngai e.
7. Leivung Paihna : Kan hnung deuhah khan he thu hi kan sawi tawh. Mizoram hi tlangram a ni a, tlang pangah a tam zawk hi chu kan awm. Mihring kan dam ang a, in kan la sa zel dawn. Hetiang kan in sakna tur hmun hi, a tam tak chu laih zawl chawp ngai a ni. Chuvangin leivung hi kan ngah em em mai. Heng in sakna tur lei kan laihna leivungte hi a paihna tur hmun fel taka ruahman a ngai. A paihna hmun bik nei lo va, motor lianin a phurhte duhna lai laia kan bun ringawt hi a hnawkin a ṭha lo va, environment tichhetu a ni thei. Leivung paihna tur hmun bik hi siam ngei a ngai e. Tuna kan thu sawi mek hi kawngpui laihna leivung nen ngaihfin loh tur a ni.
Tlangkawmna : Sawi tur dang tam tak a la awm. Kan sawi vek rih lo vang. Hriselna lam te, zirna lam te, ruihhlo chi hrang hrang te, environment humhalhna lam te, sawi tur a awm ṭeuh mai. Hun rei tak aṭanga kan kalphung a dik loh vang nge, tunah zet chuan mi thiam leh mi vengva chinte pawh hian ram hmasawnna hna hrang hrang hi tih theih loh leh thawh theih loh, harsa lutuk, tih ngaihna awm lo ang hialin kan ngai ta zel mai. Mi state pawhin an tih theih reng hi ti ve thei lovah kan inngai ta deuh zel mai. Tu pawh lo sawrkar se, sawrkar thar aṭang chuan Mizoram state hi India ram state dangte entawn tur khawpa hmasawn chak leh awhawm ni tura siam kan tum dawn lo’m ni? A theih lohna lam thlir zel lovin, a tih theihna lam thlir ṭhin mi, a tih theih dan kawng kal hria; he ram hian a mamawh ta a ni e.
- Ṭhuamtea Khawlhring, Lunglei