Written by
- Vanhmingliana (Taua)
Dawrpui.

TUICHHUNCHHUAH

Khawvela tui awm zawng zawng za a ṭhen a hmun thum (3%) chauh hi tui ṭha a ni a. In theih tura kan chan erawh chu 1.2% chauh a ni. A dang zawng zawng chu lakchhuah phâk loh lei thûk taka awm te, vûra chang ta te, kan duh anga kan hman phâk reng reng loh te an ni.

Hei le, ṭhâl a lo ni chho dawn, kan ramah tui a vang leh dawn tih kan hre ṭheuh awm e. A awmna a thûk em em a, tláng leh tláng kara kawr thûk ber, kurungah te chauh tui awm a nih avangin ei leh in tur, ni tin mamawha hman tur lakchhuah hi a har em em a, a man a to em em bawk a ni. Chuvangin, ‘Tui renchem’ hi naupang tê aṭanga puitling thlenga inzirtir reng hi a ngai takzet.

Zopâ te pawh hian an lo hre ve em em a, khaw tinah tuikhurte hiatin, a awm ang ang hi an lo humhalh ve tlat ṭhin a nih kha. Nimahsela, mihring kan lo pung a, tin, Sawrkarin tui lakna awlsam zawk min han ngaihtuahsak ve tâk zelah hian kan tuikhur hlu tak mai lo neihsate kha kan hlamchhiah ta em em a, kan tifai ngai lo va, kan humhalh bawk lo va, a tam ber chu kan chân ta der hlawm niin a lang.

Beh Bâwm:

Aizawl khawchhung ngeiah pawh hian tuikhur a tam ve em em ṭhin a, chu chu Aizawl khawpui nunna leh châwmtu ber an ni ṭhin. Kan hriat phâk ve chinah tuna Upper Khatla kan tih tak, Lungremsei awm ṭhinna chhak lam kopang kawng rual si hian tuikhur a awm phei ve thluah ṭhin. A ṭhen chu hna ṭha tak neiin tun thleng pawhin an la awm a, mahse kan sawi tak ang khan ven ṭhat, humhalh leh tihfai loh a nih avangin ei leh inah chuan tu mahin an hmang ta hlawm lo.

Tuna BSNL Office thar, Children’s park bula mi in an sak hnannaah tak sawn tuikhur hna chak leh ṭha em em mai, ‘Char No chhak zawk’ kan tih mai kha a awm ṭhin a. A hna a ṭhain, Sâp hovin a khur an lo siamsa, kuang liam pur pur khawpa hna chak, zing vârṭianah khawnvartui ṭinin kan va kawt ṭhin a. A tui a ṭha em em tih hriatna chu chuta a tlântute leh ei leh ina hmangtute vawiin thlenga kan la dam hian a phawk chhuak chiang hlein ka hria.

He tuikhur humhalh tur hian kum tam fé liam taah khan chanchinbuahte ka tlangaû a. In sak hnan tumin ban khur an lai ṭan tawh tih ka hmuh khan ka mangang em em mai a. A hmun erawh hi chu an neihna a rei tawh a. Telephone Exchange hmasa ber hmun ṭhin kha a ni. Mahsela, ram tana thil ṭha tur a nih chuan hmun dang pein a hmun kha Sawrkarin chhuh (confiscate) mai a ṭul tih te hialin ka tlangaû a. Engineer te, tui lam thiamte pawh ka dâwr nual a, tu mah lahin an ûksak lo nge; Central lam building a ni a, chak takin an sak chhunzawm ta zel a. Chu tuihnâ chu a tam em avangin rei tak an sak chhunzawm thei lo va, a hnâ an dang zo si lo va, mahse a tawpah chuan tuikhuah an siam ta a, in chuan an ṭhut hnan ta hmiah mai a ni. A kuanga liam chu Aijal Club mawng kawrah te hian a la rawn luang chhuak pur pur ṭhin.

Mizote fin hi a tlai deuh fo ṭhin, PHED te hian reservoir lian tak mai siam nan hmang se la, helai bawr bial vel hi chu man to taka pump chhuah ngai lovin a châwm thei mai tur! A nih loh leh Bawrhsap Tuikhuah chhak zawk hnâr kha a ni a kan hriat ṭheuh angin; swimming pool ṭha tak mai, lian tak mai te siamin, Sawrkarin hman mante la vein enkawl se la, revenue ṭha tak a nih dawn bakah Aizawl khawpui chei mawi leh tiropuitu a nih ngei a rinawm; tui thiam pawh kan tam phah sawt ang! Tennis Court-te hi chu hmun hla takah chêp lo zawkte pawhin a siam theih tho si a; a khêl ṭhintute lah a kalna lama harsatna nei lo ṭhiau an nih hmel bawk si. A va pamhmai tak em!

Tuichhunchhuah:

Thil dang a lai, kan thupui ber pawh kan tlânsan ti tih dawn a lawm le! Kum 1898 aṭangin Mizoram chu chhim leh hmar hlawm khata dahin Assam-ah an behtir ta a. Chu chu Bawrhsap pakhat hnuaiah dahin a hmasa ber atan Major John Shakespear ICS, CIE, DSO (Tarmita an tih ṭhin) dah a ni ta a. Mizoram chanchinah Shakespear-a hian hmun a awh hnem hle a. A chhan chu mi fing, mi taima, ziaka record lo dah chîng a nih vang a ni. Mizo History leh a bîk takin Aizawl chanchin a bul bâl kan hriatna pawh amah vang a ni kan ti thei ang.

Tuichhunchhuah sawi lan hmain tuikhuah pakhat Sapho sulhnu ka’n sawi hmasa ang a. Raj Niwas, Bawrhsap huan (Governor in ni ta) hmar chhuah kâah hian kum 1894-1897 lai bawr vel khan tuikhuah an lai a, tuikhuah lian lem lo tak a ni. A hmar lam tlang chho chu ‘Sapho Thlanmual’ tih a ni nghe nghe, Sâpho thite phûm nan an hmang ṭhin. Heta kut thlâktu hi Mizoram Bawrhsap A.Parteons ICS (Mizovin Tâuuara an tih) kha a ni. He lai hmun hi ‘Fiara Tui’ ṭha dik tak, lei chhung lam aṭanga hna nei a tam mai ni tur a ni.

Capt G.H.Loch, Gurkha Regiment-a mi kum 1892-a Mizoram Sipai hotu ni tura lo chhuak khan a sipai lam hna ai mahin Aizawl khawpui tana thil a lo din hi a tam zawk mah awm asin. Tuichhunchhuah, tuna Tuikual ‘A’ huam chhunga la awm reng pawh hi Loch-a siam a ni ang em aw tih hi ngaihdan tam ber a ni. He Tuichhunchhuah bulṭan leh siamtu tak hi sawi lanna ka hmu zo lo va, 'mahsela a ṭobul tak chu British-ho kha an ni tho tho mai.

He tuikhur ṭha tak mai hi a thûk zawng hi Ft. 30 chuang chu a ni ngei ang. Cement tel miah lo, lung rual rem taka chhera rem thlap mai a ni a. Tui a pût ral lo tih hriatna chu chawi leh thâl lova a awm lai chuan a khat piau te’n a awm ve ṭhin. Kan naupan lai chuan ‘Sipai Tuichhunchhuah’ kan ti deuh kher ṭhin. A chhan chu Assam Rifles ho kha an intithu thei em em mai a. Hruizên lian deuh tel tawl, sei zet mai hi an thlung a, a hmâwrah bâlṭin an ṭâwn a, chu chu thlâk thlaka khai chhuah ṭhin a ni. Fûr lai hi chuan a tui a nu ve deuh ṭhin a, a tlangpuiin tui ṭha, tuifîm tak a ni ve mai. Rambuai 1966 hma te kha chuan a vêla awm te mai ni lo, hla tak tak aṭanga va chawi ṭhin te pawh kan awm.

Ka ni Vanthangpuii kha Canteen kualah in luahin a awm ṭhin a, Cinema – Krishna Talkies kha a bul maia awm a ni. Cinema hmuhnawm – cowboy, Elvis Presley-a film (Loving You) te an chhuah kha chuan pawisa kan nei si lo va, inhlawhna kan han zawng a, “Ka ni, cinema en ve kan châk sia,” kan han ti dêk dêk a, “Khanglaia barel kha lo chhûng khat ula, ka khilai dawn che u nia,” a’n tih kha chuan tui ṭin nen Tuichhunchhuah lam panin kan tlân thla nal nal ṭhin. Siki thum te hlawhin second class, a hmasa berah kan ṭhu ve vàng thei ṭhin. Thil dang en tur awm ve ta lo chu a va manhla ṭhin tak em!

Tuichhunchhuah hi Aizawl thil hlû te zinga la awm ve chhun pakhat a ni a. Hmânah chuan vantlâng ta niin Saphoin vantlâng tana an chhunchhuah kha a ni miau a, thuneitu an awm lo. Mahse, tu mahin an tibawrhbâng ngai lo. Tunah chuan mimalin an patta hnan ta daih mai a, duh se chu mi chawi pawh an phal lo thei ang chu. A tirah chuan a chung rangva kawngkhar neia siam a ni a, tunah chuan a thlalaka in hmuh ang hian concrete-a chhûn phui vek a ni ta. A in neitu Pu Lianhluna râwn hian mite’na kan hmuh vek theihna turin darthlalang chhah chi te hmangin siam ṭhat ni se. Tin, a hawng zau deuh hlek zawnga a hmalam pawh siamṭhat ni se tih hi ka ngenna a ni e.

Mi ngoho kha thil an ngaihtuah puitlinna em em chu, Tuikhuahtlang tui an khuah khan a luan chhuahna tur luikawr pui an siam thlap a. Khatla lamah chhuk thlain Tuikual lui fin turin an luantir a, chhiat rup tawh theihna lakah te khan an lo fimkhur em em a ni. Chutiang rilru pu chuan Zodin Cinema Hall chhim lamah hian kawrpui lian deuh mai lungrema siamin tuna Tuikual ‘A’ Sairang road (Vaivakawn road te kan ti ta emaw ni?) kawngpui tan tlangin Tuichhunchhuah dinglamah hian kawngpui hnuaiah drain lianpui mai, naupang phei chu kan tlan tlang mai mai na ṭhinte kha an lo siam zu nia!

INTACH : thil hlui vawn ṭhat tum pawl ti mai ila, he pawl hian he Tuichhunchhuah pawh hi a vei hle a. An Convener Pu Rohmingthanga IAS (Rtd) phei kha chuan vawi duai lo hi a sawi chhuak ṭhin a, a duh anga sawi chhuah a nih hmain mual min liamsan ta si a. Pu Rova duh ang ngeia hum tlat hi INTACH pawh hian a bat a ni. Hnam fing zawk te tih danin thil hlui la hmuhtlâk, hlutna la nei chu i vawng ṭha zel tawh ang u. Hengte hi a taka hmanlai chanchin min hrilh theitu awm chhun an nih tawh hi!

Mizoram Sawrkar hnena thuchah:

British / Sâphoina min kalsan hnuah District Council period, kum 1952 – 1972 aṭangin kan lo hmang chho a. Sâpho ina in hmun pek an phal reng reng lohna hmun Lungrem sei phei ṭhin te in hmunah an ṭheh a. Dawrpui tlâk lam Pi Lalengi in (Councilthanga Nu) thleng chauh in awm nana sak an phalte kha an sa thla khat vek tawh a. Ṭhiah leh order pekte pawh an ni a, mahse dân hi a lal tak tak lo va, a la ding reng. Khawthlirna pawh a ping zo zel mai.

Chaltlang chho leh Durtlang chho, khawthlir nuam em emte pawh 1973-1986 Union Territory period-ah in hmunah an ṭheh leh a. A hnu State period-ah phei chuan ft. 3 âwl hlek pawh kan patta zel thei tawh. A bul ber chu chhungkhat laina induhsakna (nepotism) kal chho zelah hruaitute an demawm. A dawt lehah chuan mipuite duham tâk lutukna hi a ni bawk.

Kan sawi tak ang khan, tuikhur ṭha tak tak Aizawl vengchhungah in hmuna an suan luh tak sawi tur a tam. College Vengah te khuan tun hmaa vantlâng tuikhur ni ngar ngar, mimalin an hung tak te pawh mita hmuh tur a awm a ni. Sawi tur tam tak a awm, kan sawi seng lo.

Kohhran hi Sawrkar vên ngai hial khawpin kan awm tawh. Ram âwl pawh ni lo, Sawrkar ram ngawih ngawih mai Biak In hmunah kan chhuhsak ta zel mai te hi. A tuartu ber chu mipui kan ni a, vantlâng tan engmah intâwllenna tur pawh a awm tawh lo.

Hawh u! Harhchhuak tawh ila kan khawpui ber Aizawl te hi i tihchhiat belh zel tawh lo teh ang u. Mi hausa in chhawng sang lutuk te hian kan ram mawi leh nuam thlirnate hi a dâl zawh vek tawh hi.

Tuichhunchhuah tal hi chu humhim ila, ṭha zawk leh thianghlim zawka vawn a nih theih nan veng enkawltu Local Council te hian hma la thuai rawh se. Huaisen a ṭul pawhin vantlâng ṭhatna tur a nih chuan in hnung kan dâwl zel ang.

- Vanhmingliana (Taua), Dawrpui.