Written by
 - Laltharmawia

MIZOTE POLITICS

Mizote khawvel zau zawk thlir theia kan mit a lo keu vea kan lak fuh loh em em chu Politics hi a ni. A bilha tho ta lo chu a thúr nghal ṭuau mai a ni. Bilh tho ṭha lo Politics tui nu chu a ngawl vei deuh chauhvin an in thei ta emaw ni le? Mizo ṭawng pawha kan la var pawh loh a nih avangin Politics kan ti ve mai a. A awmzia tak pawh hre si lovin kan boruak tawn chhoh zela kan duhzawng tihna hmanruaah kan hmang ta a ni ber mai. India in dan hma kum 1946 April ni 9-a Mizo Union Party, Pu R.Vanlawma hova an din kha Mizoten Politics kan hmelhriat ṭannaah sawi mai ila. Kum 1947 July ni 20-ah Zalen Pawl (United Mizo Freedom Organization (UMFO) a lo ding leh ta bawk a. Mizote khawtlang nuna awm ngai reng reng lo; Politics Pawl pahnih a ding ta a nih chu.

Heng hun lai hian Mizote rilru-ah inkhup, inup leh inthup a awm em tihte pawh chhui a ngai. Hmel leh rilru pawh tu mah inang lova duan hringmite hi thuhmun fo thei hek lo i, Mizo lalte pawh lal fing, rorel thiam leh ngilnei, rethei bakberh berte pawhin an thlamuanpui an awm laiin, lal ṭhenkhatte erawh chuan Bawrhsap bàn theih an nih pawh ngaihtuah lovin dinhmun nghet chhe thei lova ding ang hrima inngaiin lal an hrawt a, khawtlang rorelna thilah mipui lungawi lote kha thiam taka thawi dam leh zaizap zawnga han dawnsawnte kha tlawmah an la a, “Ka thu chu ka thu,” an ti hmak zel a. Lal thu awih loh chu hlauhawm tak a ni ringawt mai. Bawih awm laia bawih leh a pu nun dan kha a ni mai.

Hetiang boruak hi engtik hun aṭanga inṭan nge tih hriat phak a ni tawh lo. Kum 1926 daih tawh khan Telela Pachuau Chuaungo leh a aihnah phahpui mi panga lai chuan kha tih laia Bawrhsap Perry Sap hnenah, “Kan Mizo lalte hi an lal lutuk, mi chhiate rapbetin kan thu leh hla an bengkhawn ngai lo,” tiin lungawi loh thu an thlen a. Bawrhsap lah chuan barhah a lo khawn der si lo. Anni lungawi lo chuan thuneitu sang zawkah an thlen leh ta a. Mahse khatih hun laia thuneihna fawng vuantute chu Sap vek an ni mai si a, anni lah kawi kawm thin ang maia a kawia ngila inthurual ṭhap mai an ni a, thiam lo zawkah puhin Telela leh a ṭhiante chu, Mizo pa thinurna leh lungawi lohna pai ranin kawlpui an buntir a, Jail run thim an nghahtir ta zawk a ni. (Zoram Politik, A.Thanglura p.57). Lungawi lohna thu thlen avanga Jail-a inkhung chu lungthu bak tlawhchhan tur a váng awm mang e!

Mizorama Political Party hmasa ber Mizo Union chuan “Lal bàn tur” tih chu thupui hlapui berah an rawn nei ta si a. Mizote thinlunga lal rorelnaa lungawi lohna inmût de ve ve chu Mizo Union Party hian a rawn chhem alh ta phut mai a, vahchap alh duh tak ang maiin Mizoram chu a tuam ta duai duai mai a ni. A alh chak chhan ber pawh lal bàn thu hi niin a lang. Bawrhsapin lal lam a ṭan zawk avangin Mizo Union chuan Aizawlah nawrh an huaihawt a, “Bawrhsap (Petera) haw rawh se,” tia au rualin, chawn sek pui pui leh kephah hlai khi hrek hrukho khan an per thum nasa ta mai a! He boruak ṭang tak maiah hian Political Party lo ding tawh Zalen Pawl chuan Bawrhsap leh lal lam an han àwn ta hlauh mai bawk si. Party pahnih chu a inep zawngin an kal a, inepna chuan inerna a hring a, inerna chuan inhuatna a hring a, inhuatna chu inhmelmaknaah a lo chang ta a, tharum thawhna hial a lo thleng ta a ni.

Thingtlang khaw ṭhenkhata Mizo Union-ho an han che tak tak chu- “Union-in kawng dal a ti che,” tih hla an han sa a, an lam mup mup mai a, a thlarau chang chhah zualte chuan Zalen Pawl ho inte chu lungin an deng dawp dawp mai a, an palte ṭhiatin sumhmun bang thleng an ṭhiahsakte pawh an awm a ni. Ram hmasawnna ngaihtuahtu tur kan Political Party neih hmasak pahnih chu ui leh kel thlun pawlh ang chauhva inngeih lo an ni nghal ta mai!

Hetianga Party leh Party inhuatna karah chuan mahni Party chauh induhsak bingna a lo lian zel a. Heng Party kan neih hmasak berte, Party Politics, mahni Party chauh induhsak bingna thlarau sual chuan a luah khah tlat tak avangin a hnua Political Party lo piang, Congress, P.C leh M.N.F- te pawhin he ze ṭha lo hi an rawn chhawm chho zel a ni. Hei hi Party Politics kan tih, kan ram tana pawi leh ṭha lo em em chu a ni.

Politics chu ram awp dan leh hmasawnna ngaihtuahna hmanrua, thil ṭha leh thianghlim a nih laiin inhuatna hmanruaah an hmang ta hlauh va. Hei hian mahni awmna Party thlarau changa Party dang sawi chhiat leh an mi leh sate pawh khaw dang sial hmuha hmuh tlatna- Party Politics chu a rawn hring chhuak ta a ni. Hetiang Politics hi kan Moderator chhuanawm, chatuan ram min pansan ta Rev. Chanchimawia (RIP) chuan, “Politics tui nu,” a ti. Party Politics-ah chuan Sawrkarna an chan pawhin an Party mi leh sa chauhvin Sawrkar hmuihmer an chhim phak a. Party Worker-ten Contract hna awm ang ang an vultui chuh a, tlema hna lian deuhte pawh Registered Contractor hming hawhin mi eng emaw zatten an han inthawh sem ta ṭhin a. Hnate hi ṭhat ngaihna a awm lo. Heng hnate hi hmasawnna atana pawimawh lutuk a ni a, hetiang lam hna thawk thiam lo hovin a tam thei ang hlèp an han tum bawk chuan an hnathawhte chu kum hnih thum lekah a chhe leh a. Thlohpui rorelin a bula ṭan leh a ngai ṭhin a ni.

Party Politics chu a fawng vuantu MLA, Minister leh Chief Minister thlengin an rawn keng zel a. Minister-te pawhin Mizoram Minister an nihna hre lovin Party Minister emaw an inti tlat niin a lang fo mai. Thingtlang an fannaah pawh an Party ni lo V.C thu aiin an Party Unit thu an benga rawngah an thun zawk tlat zel. Democracy chu Mipui rorelna a nih avangin Minister chu Party mal Minister ni lovin Mizoram Minister a ni a. Thingtlanga a zin pawhin a Party ni lo mah se mipui thlan tho V.C-te ngai pawimawh berin khawtlang hmasawn dan tur an sawihovin an relho tur a ni. Chu chu a nih dan tur dik, proper channel a ni. Mizo nun ze mawi, khawtlangah pawh inen hrang lova inngeih dial dial ṭhin kha Party Politics chuan inṭhenna a siam a, inkawmserh phah nante an hmang a ni. Thingtlang khaw pakhat V.C-te tunhma thil an sawi ka hriat reng chu, Congress leh P.C chu feh kawngah pawh kan kalho duh ngai lo an ti. Pu A.Thanglura chuan Mizoram Chief Minister lo ni tawh pahnih inngeih loh dan a sawi chu, “Vanram lam kawng zawh tur pawhin an chhuak rual duh kher ang emaw le?” a ti.

Mizote nun mawi, sem sem dam dam ei bil thi thi tia ṭhenawmte pawh chawhmeh thlenga insuah ṭhin, initsikna leh inhuphurhna awm miah lova khawtlanga nungho dial dial ṭhin kha Party Politics, Politics tui nu chuan a rawn vaw chhe zo ta. Kan Politics-in inhuatna leh inhuphurhna a thlen zel takna chhan hi chu sum nen a inkaihhnawih tàk tlat vang a ni. Ruling Party-a Block leh Unit hruaitute chuan sum lam hlawkna umin sawrkar thau an sàwk thei a, chu hmuihmer chu mi retheiten an chhim ve phak si lo a ni.

He Party Politics, Politics tui nu hi thlit fim a hun tawh a, a hun mai ni lovin a ṭulin a ṭuah tawh a ni. Ram hmangaihna thinlung pu, mi siniar tam tak hian Party Politics hi kan ram ṭhanmawhbawk leh hlemhletna tihluartu a ni tih an hriatchian avangin an duh lo em em. Tunah chuan lehkha thiam, Politics tui nuin a la pawlh nut loh, Politics lam ngaihtuah ngai lo ṭhalai rual tam tak he lam kawngah hian an lo harh chhuak ta a, a lawmawm hle mai.

Amaherawhchu, kum tam tak kan lo kalpui tawh, tradition ang hiala kan lo hman tawh a nih avangin vawi khata han tihbo duak chu a har mai thei e. Mahse, thil hi a éng zawng zelin thlir ila. Thil theih loh nia kan ngaih pawh a theih fo, harsa nia kan hriat pawh kan su tlang fo. Politics kan thlir danah pawh hmasawnna kan nei zel. Tun hma chuan Party-a inhmangte eng ang mi nge an nih thluk em em lovin MLA Candidate-ahte pawh rawn ar awp kai ve chawt maite pawh an awm ṭhin. Tunah erawh chuan mi ṭha, khawtlang tana inpe, Pathian ṭih mi, mi thiam leh mi hmingṭha Candidate turin Party tinin kan dap zel tawh a, zu leh nawmchenna lama tlan chi kan thlang chhuak duh tawh lo. Hengte hi ram rorelna lam ngaihtuahna (Politics)-a kan hmasawnna lawmawm tak a ni.

Kan ram leh hnam hmelma lian tak, Party Politics (Politics ni lo) hi kan tihbo dan tur awlsam ber chu 'Mipui Sawrkar' dik tak din hi a ni. Duhsak bik nei lo, mi zawng zawng huapzo, Mizoram pum ṭhatna tura hlemhletna tel lova mipui Sawrkar din a nih phawt chuan, term hnihte a ral hunah chuan Party Politics hi a bo duak tawh ang. Tunah inthlan result kan nghak mek a, tu nge Sawrkar dawn kan la hre lo. MNF, ZPM, INC adt. tu pawh rawn sawrkar se, 'Mipui Sawrkar' rawn din mawlh teh se. Mahni induhsak bingna sawrkar bawk kan neih leh chuan, 'Thu a tàwp e lu mam' tiin kum nga chhung chu Zofaten chaurau ek kan thai leh mai dawn a niang chu!

- Laltharmawia