MIN FUIH SUALNA KHA
Mizo Cartoonist te hi an changkang ve tawh hle a ni. Idea ṭha tak tak nei, an kutchhuak awmze nei tak tak a awm nual tawh mai. Hman deuha ka hmuh phei kha chuan ka rilru a la thuiin Mizote khawvel pahnih a entir fuh hlein ka hria a. Mahse ka zawn lèt fe hnu pawhin ka hmu zo ngang tawh lo va, a Sap version zawk ka hmu fuh ta hlauh thung a. Chu cartoon chuan mihring chi hnih tilangin, pa pahnihin an fate ve ve kaia tual hmun phiattu an thlir dun lai a ni a. Pakhat chuan, “Lehkha i zir ṭhat loh chuan saw mi ang saw i la ni dawn a ni,” tia tual hmunphiattu chu kawkin a fa chu vau titih a. Pakhat zawk erawh chuan a fa hnenah chuan, “Lehkha ṭha taka i zir chuan sawtiang mi harsa zawk tan khawvel ṭha zawk i la siamsak thei dawn a ni,” tiin fuihna thu danglam a chhak chhuak ta a ni. Hengte khawvel hi a va han inhlat tak em!
A thlûk kan lo tihsualna
He cartoon hian ka rilru a hruai thui takzet mai. Ka naupan laia ka nu leh pain lehkha zira mual eng hmu pha ve tura min fuihna zawng zawng te ka ngaihtuah nawn a, a hmasa zawk ang deuh khi kan thlûk dan a lo ni ṭhin tih a chiang hle. "Retheih i chak em ni? I va zir ṭha peih lo ve," tiin min hau ṭhin a nih kha. Keini ṭhang kha chuan lehkha kan zir ṭang ṭang chhan pawh a ni deuh vekin ka ring. Lehkha zirte kha retheihna khawvel aṭanga kan zuan chhuah theih vena kawng a ni a. Mi an ve theihna kawng hnai ber a ni a. A pawimawh bawk a ni. Chu mahni dinhmun siamna dinhmun hnai ber chu mahni hmasialna rilru, inhaivur tumna rilruin a chawm nung a, hlawhtling ta ṭhenkhatte chuan theih patawpa inchhek arbawmte chu an inthiam lo ta lem lo ṭhin a ni.
Lehkha ṭha taka zirte kha mi dangte tana malsawmna nihna kawng hlu leh pawimawh a nihna lam kha kan ngaihtuah pha lo va, kan nu leh pate pawhin an ngaihtuah pha meuh lo. Ram leh hnam tana thil hlu a nihzia kan infuih pha lo. Hausak leh mi lenna kawng a nih erawh kan hre bel hle. Mahni inhaivur leh inchhek arbawm mai loh chu kan ‘values’ ah a lo tel nasa lo a ni! Chumi rah chu vawiinah hian kan seng ta em ni? Heti taka hmasawnna rahbi kan rap fuh hleithei lo hi. Kan infuihnaah khan a thluk kan lo tisual reng em ni dawn le? Keimahni retheihnain min chim nat hlawm em avangin chumi khawvel a theih anga hlaa chhuahsan chu a pawina a awm hauh lo va. Mahse retheih leh harsatnate hi chhungkaw mal leh mimal thil a ni lo va, khawtlang pumpui huap leh mahni chauhva ṭhansan hleihtheih loh, min chím let ngei ngei ṭhin a ni tih kan lo hmaih thui mah mah a ni ang.
Kan nihpung bulṭhut fel lo kan tuar
He kan rilru puthmang hi thlarau leh taksaa kan nihna bulṭhut a ni hial awm a. Kan mi thiamten sawi duh se, Mizo society kha chu mimal ṭhatna ngai pawimawh hmasa ṭhin (individualistic) aia khawtlang ṭhatna tur dah hmasa (communitarian) ṭhin niin an sawi ngei ang. Ṭhangthar khawvelah hian individualism hi kan intuh nasa tih a lang reng mai a. Kan rual elnate pawh heti zawng hian kan her deuh vek a. Pathian Thu kan inzirtir danah pawh hian mahni mimal chhandamna leh mimal nun harsatnate kan dah lian hle a, keimahni pawn lam khawvel a kaihhnawih tel kan chhut tam lo niin a lang. Thlarau lama kan mimal thil kan tifel thawkhata kan inngaih chuan chatuan atana kan dinhmun fel ta vang vang anga ngaih a awl khawp mai a nih hi maw.
Thlarau chhandamna chungchang kan zirtirnate hian kan nun pum pui a khawih a, kan khawtlang nun a khawih dawn tih te hi inzirtir thiam a ṭul tawh a ni awm e. Keimahni bilin vanram kan kai a, kan hlimna tur ni lovin mi dangte tana malsawmna kan nih dan tur leh Krista Isua tana nung tur kan nihna lam kan uar tawk rih lo niin a lang. Pianthar leh thar lohte pawh hi Vanram kai leh kai loh lam issue aiin Krista tana nun leh nun loh issue lama sawi a pawimawhzia a lang telh telh dawn a ni. Tun kan damchhunga Pathian tana nun a pawimawh em avang hian, chumi tawpnaah Vanram hi a dah a ni chauh mai zawk lo vang maw? Vanram kai nana Kristian nuna nung ve hram hram ni lovin, tuna kan nun neih hi a hlut em avanga Vanrama tawp lo thei lo, ang zawng te pawhin Kristian nun hi hmu ta ila, a hrisel zawk viau mai thei. Chuti lo zawng, kan ramah Krista hmel a lang fiah lo telh telh ang a, Kristian nih hlutna hi ṭhangtharten an hmu thiam lo palh ang e.
Ram thanmawh bawk
Zirtirtu pakhatin a zirlaite a vau velna ka beng a rawn thleng a. “Kan lehkha zir chhan te chu hlawh tam deuh neih a, nupui hmelṭha deuh neih hi a ni mai a lawm,” a ti a nih chu! Hetiang rilru puthmang hi kan pelh hma chuan kan ram hmakhua chu thim tak a ni zel ang. Kan kuta theihna awm hi keimahni inhaivurna hmanraw ṭha atan chauh kan hman zel dawn chuan eirukna leh mirethei - hausa inkar thui tak tak chu a awm zel ang. Finna leh thiamna neih ve kan tum chhan pawh mahni nawmnan chauh a nih chhung chuan ram ropui kan kai ngai lo vang. Chutiang ngaihdan chuan mi dangte chanai a ei theih hunah a inthiam lo lem lo va, ama punna a nih dawn chuan mi dangte hekna a pawi ti pha miah lo a, ram leh hnam vei a intih ve pawhin mahni pumpui hmangaih avang chauha vei a ni ṭhin.
Ni e. Nihna sang leh dinhmun pawimawh te hi mi zawng zawng tan a ni lem lo. Mi tam zawk hi chu hetiang dinhmunah te min dah ve ngawt pawh ni se, tihnawka hlawhchhampuitu kan ni zawk dawn tih a chiang. Kan finna leh thiamnain a pha ngai lo vang. Pathianin talent min kawltir lam a ni lo a ni. Chumi avang chuan dinhmun pawimawha ding theite chu chanvo ṭha leh khawsakna dinhmun sang deuh hlekte pawh lo nei se, thik thu a awm hauh lo. An ni tin khawsakte pawh lo nuam deuh mah se lawmpuiawm an ni. Mahse maw... tu pawh hi ni se, an thiamna leh theihnate hi anmahni inhaivurna hmanrua ringawta hmang tur chu an ni bik hauh lo. A theih anga tam nei a, hleihluak taka hausa tur pawh an ni bik chuang bawk lo. Mi dangte tana khawvel ṭha zawk siam tura mawhphurhna pawimawh leh dinhmun ṭha chelh an ni mai zawk tih hi i inzirtir tan teh ang u. Naupang ennawm mai mah ni se Spiderman-an “With great power comes great responsibility” a tih kha ram hnuk khawih thil a tling a ni. Talent 10 pek lakah chuan talent 10 a tihpun phût a ni a, talent 5 pek lakah chuan talent 5 dang a tihpun phût a ni tih hian a sawifiah viau bawk awm e.
Kan thiltihtheihna ang zelin
Ram leh hnam siam ṭha turin politics aṭang chauha tih tur a ni bik hauh lo. Khua leh tui zawng zawngten kan phur rual a ngai a, mahni hmazawn zela kan mawhphurhna hlen tura kan ṭanrual a ngai a ni. Mahse sorkar hi ram roreltu an nih avangin chumi fawng vuantute chuan mi dang zawng thiltihtheihna a keng hnem tih hretute kan ni. Chu thiltihtheihna chu a chhe zawng leh a ṭha zawngin a thawk thei ve ve bawk a. Mizoram hmasawnna a zuana a zuan hun tur chu politics fung chelhtuten mahni inhaivur leh inchhek arbawm nan ni lo va, ram siam ṭhat tak takna tura an kuta thiltihtheihna an hman hunah a ni ngei ang. Zofate kan vanduaina chu chutiang taka titu kan la awm meuh lo emaw tih theih hi a ni a. Khawvel thar siama tihdanglam aiin mahni inhaivur kan la khel nasa zawk a, mi dangte khai chhuah aiin keimahni in leh lo kan la vei zawk tlat hi kan ṭhanmawhbawk a ni. Ṭhangthar politician beisei awm tak tak leh ram leh hnam hmangaihtu vengva tak takte hi chuan, he kan mutan hi zuan kahlen thei tawh se a duhawm ngawih ngawih a ni.
Kan Lal Isua ni 40 chhung chaw a nghei hnu khan lung chhanga chantira intipuar tura thlemna nasa tak a tawk a. Mahse maw... ani kha chuan a thiltihtheihna kha amah intihtlai nana hman a duh miah lo a nih kha hre reng rawh. Thiltihtheihna an kawltir che kha mi dangte tana mawlsawmna i nihna tur mawhphurhna a nih kha, mahni intihtlaina tur ringawt a ni lo a nia.
- RE Ralte