Written by
Khiangte Jonathan k.j.lalbiakngheta@gmail.com

ZORAM THAR Lamlian lehlama mipuite beiseina

(Zawhna chhanna)

Ka article, Vanglaini (5.3.2016) a tihchhuah, “ZORAM THAR : Zofate Utopia?” avang khan hmai hma, phone leh e-mail aṭangin ka beisei phak bak ‘thulet’ ka dawng nual. Kha article khan chhanna pek a tum lo; a tum ber chu - mipuite rilrua riak reng ‘sawrkar ṭha’ leh ‘zoram tana system thar’ ngaihtuahnate hre rengin; eng ang chhanna nge kan pek dawn tih ngaihtuah nawn tura mipuite hnena zawhna a ni.

Zoram Thar chu enge ni?

Zoram Thar chu Mizoram thar a ni. Chu chu ‘engmah lo aṭanga lo indin chhuak tur’ (ex-nihilo/ out of nothing) ni loin ‘ram kalphung thar’ (new state order) a ni. Tuna kan ram dimhmun hi a chhe ta vek mai tihna a ni lo. Khawvel hmasawn zel karah, global culture, vantlang leh sakhaw nun inṭhial chho muah muah hian min nektu ‘thil te’ (factors) leh ‘kan ngaihhlut zawng’ (value system) a sawhsawnin a thlak chho buk buk (paradigm shift) mek zel a ni.

Kan ram socio-economic dinhmun hi chu chuan a khawih danglam ta chiam a, engemaw chenah buar chuar deuh nuaih (disorder) ang pawhin ngaihtuah theih a ni. Bible-ah herlut ta thut i la: Genesis bung hmasa bera Bible zirtirna kan hmuh nghal chu, ‘Pathian thlarau inrawlhnaah chuan fel lo a fel ṭhin, mumal lo a mumal ṭhin, awmzia/ tum fel tak neiin thil a awm ṭhin’ tih hi a ni. Hei hi kan mihlim ṭhenkhatten an aupui hi a ni a, a hlim ve lem loten kan hriatthiam tur zawngin an sawifiah ṭhin lo mai zawk a ni.

Zoram Thar chu Pathian thu nena ‘siamṭhat hna’ (reform/ restore) lam zawngin kan ngaihtuah tur a ni. Kan beiseina pawh, ‘a thar hmuhchhuah’ (new invention) lam ni loin ‘kalphung thar ṭha zawk’ (new system) angin kan ngaihtuah ang a, chumi kuangfung tur pawh tlo, nghet leh daihrei tur (lasting/ stable/ sustain) a ni tur a ni (cf. BMA, Zoram Thar a awm thei ang em?, 2011: vii-viii).

Lamlian lehlam

(subaltern leh contrapuntal?)

Subaltern chu ‘dinhmun hniam zawkte’ tihna a ni a, contrapuntal chu ‘aw ring tak tak inpawlh nuai kara aw ri chak lo leh zawite har tak bawk si’ tihna a ni. Pu Lalhruaitluanga Chawngte lehkhabu, Lamlian Lehlam hi a thuhma leh a kawm hnunglama khaikhawmna bak chu ka la chhiar lo nang a, a sawi tum tlangpui chu ka rin hriat theihin ka hria.

Marxism thukphum hi pumpelh theih niin ka hre lo, kan thusawi turah hian a dikna chen a awm tlat. “Mizo society chu kan la intluktlang, chhiatni ṭhatniah pawh kan la inpeizawn tel tel” kan ti, a dik viau. Ngun taka kan en chuan he kan Mizo society, kan khawsakho dual dualna (egalitarian) ah hian kan sawi tak ‘thil te’ (factors) avangin lamlian thar sial tlang ruah a ni thung si. Chu lamlian veilamah chuan kut hnathawk te, lo neitu te, inhlawh chawp te, eizawnna mumal nei lo te, pemkhawm te kan awm a. A dinglamah thung chuan sawrkar hnathawk te, sumdawng hausa te, contractor te, politician chhe mi te an awm bawk.

Lamlian dinglama mi te chu thil tam zawkah a fawng vuantute an ni. Chung dinglama mite chu lamlian veilama lo kal a, chuta chengte dinhmun chawi kang a, min chamchilh peih chu tlemte an ni. A tam zawk chuan an pawisa nawi leh chawtlang te chu lamlian dinglam aṭangin an rawn vawrh phei vel mai mai a, chu chuan veilama mite kan lo inhnangfak ve hram hram ṭhin. Hetiang a nih avang hian dinglama mi tlemte leh veilama mi zawng zawng te hi ‘Zoram Thar’ nghakin kan rum a ni.

‘Zoram Thar’ beiseina hi tunhnaia thil thar a ni lo, hman aṭanga inmung tawh a ni. Hei hian kawng hran hranin sakhua leh vantlang nunah hlet a chhuah chho mek zel a ni. Mipuite hian tisa leh thlarau thila kan innghahna ber Bible kan han keu a, ‘Ram Thar’ beiseina ziarang hlirin a lo khat chuk mai si a. Nikum lama Kelkang harhnain min han nuai tak chiamah khan he beiseina hi chhem alhin a awm a ni. A bik takin keini vantlanga mi rethei zawk, khawpui veng hmawr lam leh thingtlang kilkhawr taka nu/ pa mawlmang ve te te nia miin min hriatte chuan kan puang chhuak ta uai uai mai. A hnam anga kan pawmtlan, Thlarau Thianghlim harhna hmangin dinhmun hniam zawkte hian aw kan chhuah ve thei tih kan hriattir ta a ni. Hei hi hnawl ngawt theih a ni lo, Pathianin thuawihna dik tak nena ‘Zoram Thar : Pathian duhdan a lalberna nena ram inrelbawlna’ tundin hi ringtu dik takte chuan kan nghakhlel hle tur a ni dawn lawm ni?

Mahni nihna ṭheuh nge intluktlanna (Status quo nge equality?)

Fiamthuin an sawi ṭhin, civil service exam-ah India ram tana chi inthliarna (caste system) ṭhat lohzia sawifiah turin question a lo kal a, thiam takin an ziak a, IAS an ni ta. A hnu lawkah chanchinbu lamah an hna leh chi/ hnam tarlang meuhin nupui/pasal zawnna (matrimonial advertisement) kan hmu leh si. An hriatna chuan awmzia a nei lo hle.

Min nawktu ‘thil te’ (factors) avangin kan nihna (status) hmun danga chhawm zel hi a nih dan tur emaw kan ti. Chu chuan kan society a tibuai (disorder) zo a, kan intluktlanna (tribal egalitarianism) pawh a su nghing ta dawt dawt mai a ni. Rawngbawltu nihna te hi thil dangah kan chhawm lut a; tlawmngai pawla kan nihna te, kan sawrkar hnathawh lian tak te hi a huang chhung kal pelin kan pu vu vu zel a; “ka chhawn tawn hi en teh u” kan ti niawm tak a ni. Karlohah lamlian veilam leh dinglamah kan lo kal ta reng a ni.

Kan nihna ṭheuh hi kan nihna hmuna hman tur a ni. Mi zawng zawng hi inang vel vek (identically same) theih a ni hauh lo, mahse chu chuan kan danglama te nena intluktlanna erawh a kal pel thiang lo. Chu mi awmzia chu hmasawnna khairual, rorelna dik, mitinin kan chan tur dik tak kan chan hi a ni. Chutiang tak ‘Zoram Thar’ chu kan beisei a, neih ngei kan tum a ni.

Beiseina thuhmun : mipui kalkhawm

Lamlian veilama mite hi kan ngawi reng lo, kan phun ve sup sup ṭhin asin, boruak pawh a la awm chho zel ang. Hmun hrang hrang- kohhranah, politics-ah, zirnaah, khawtlang nunah, ram kalsiam ngaihtuahnaah kan thiam dan danin kan au chhuak mek zel a, kan la kalkhawm lo mai a ni. A ṭhen te phei hi chuan kan thil duh tak leh kan duh dan chiah pawh hi kan la sawifiah thiam hlawm lo a, mumal taka awmkhawm (systematically organized) hmasak phawt kan ngai a ni.

Postcolonial thlirna nena Thuthlung Thar zirchiangtu Mizo biblical scholar pakhat chuan, ‘beiseina thuhmun nena mipui kalkhawm chu kan sa deuh mur murin a rinawm a, tichuan min daltu lamlian chu kan sultlang (breakthrough) ang’ ti lam zawngin a sawi. A dik hmel hle mai.

Zoram Thar : spiritually-politically incident aṭangin

Zoram a inthlak (paradigm shift) dawn apiangin Pathian thu a lo lang vat ṭhin. Inthlan dawn apiangin Mizo zawlneite- Pastor Chhawna, Zawlnei Saikhuma leh Pu Chawngkhupa te kan sawi ri leh
ṭhin. Mahse, ‘mihring mihrinna hian min chhandamtu thu thuhruk hi kan la ngaihtuah chhuak thleng lo’ a ni maithei. Chu chu enge a nih sawifiah har hle mah se, ‘Zoram Thar’ hrilhlawkna hlimthla chu anmahniah hian kan hmu a ni lawm ni? Anni min beisei ang hian i penchhuak ṭan ang u hmiang.

Khawvela kan awm chhungin ram inrelbawlna (political government) hi tuman kan hransan thei lo, chumi chunga thuneitu chu Pathian a ni. Chutiang a nih avangin kan ram leh hnam dinchhuah nan ‘Pathian thuawihna tak tak’ a ngai a, chutah chauh chuan ‘Pathian Ram’ (Reign of God) chu keimahni a lo thleng ang; tichuan, keimahni kaltlangin kan ramah a lo thleng zel ang. Chu ram ngei chu ‘Zoram Thar’ chu a ni a, chu ‘Zoram Thar’ ngai chuan Lamlian Lehlama mipuite kan rum mek a ni.

Aw…Zo Hnam kan sawi thei lo Zoram hi kan ram a ni.

- Khiangte Jonathan

k.j.lalbiakngheta@gmail.com