GOVERNOR TE HI
India ramah hian State puitling awptu hi Governor kan tih laiin NCT Delhi, Lakshadweep UT leh Daman & Diu UT ah te chuan Lt. Governor emaw Adminstrator emaw an ti ve thung a, an thuneihna erawh Governor thuneihna nen a inang reng - ti dawn ila, Lt.Governor te hian mawhphurhna an nei thui zawk mah awm e. A chhan chu UT Sawrkar te hi Sawrkar laipui enkawl bik, centrally administered territory an nih avangin LG te hian Governor aiin thuneihna leh mawhphurna an ngah zawk mah kan ti thei ang. Chu lam chu kan sawi tum ber a nih loh avangin kalsan rih mai ila.
Governor ka hmuh hmasak ber chu: Service-a kan luha State cadre min han pek hian kan awmna tur State kan thlen ve leh Governor, CM, CS leh senior officer te hnena inhmelhriattir tura anmahni tlawh kual kha tih dan phung (protocol) pangngai a ni a. Keipawh kum 1980 ah probation officer ni-a Manipura ka batch pui vai hmeichhia nen State Governor kan tlawh ve a. C State Governor Lalla Prasad Singh, kha ICS (1936) niin pa lian leh ngo paw phuk mai, Bihari a ni ang tih rin har tak kha a ni a. Hawihhawm leh nelawm takin min lo bia a, thingpui pawh min pe.
L.P.Singh kha India indan hmaa ICS a lut tawh, Bihar Chief Secretary, Union Home Secretary leh tum khat (1973-1980) chhunga NE States 5-a Governor ni thei kha a ni a, namai lo tak a ni. Keini ṭhian dun, service lama mit keu ṭan chauh tan chuan Governor kha ngaihsan leh hmuh ropui loh theih loh a ni a. A hmu theitu nih pawh kha inchhuanna tham hial a ni ang. India ram sawrkara lal dan indawt (Table of Precedence) ah pawh Governor chu (ama State chhungah chuan) article 4-na daiha dah a ni a, sang tak a ni. President, V/President leh PM chiah an chungah an awm. Mahni State pawnah erawh chuan article 8-naah, Ambasador/High Commissioner leh CM te nen dahho an ni thung.
Hman leh tun a inang ta lo: Mahse hun a lo kal zel a, political party hrang hrangin Sawrkar Laipuia rorelna an han chelh chho va, tun hmaa kan ngaihsan em em ṭhin, mi naran tan phei chuan hmuh thiang lo khawp emaw tih tur- Governor te kha officer naran ang lekin an transfer kual ta fo mai a. Hei hi kum 2014 aṭanga BJP-in Sawrkar Laipuia thuneihna a rawn chelh aṭang khan a hluar lehzual a, Congress Sawrkarin a lo dah Governor te kha an hmu mawh zual pawh a ang ber a. Mizoram leh Manipur pawh a khawih tel pawl State kan ni a, thla hnih pawh tling mang lova Governor sawn chhuah leh lak luh kha a awm chhèn mai a, a buaipuitu tan chuan ninawm tak a ni. Mizoram State a nih tirh 1987 aṭanga Governor puitling (in-charge ni lo) kan neih 15 te zinga an term pangngai kum nga hmang zo chu pathum chauh P.R. Kyndiah (1993-1998), A.R Kohli (2001-2006) leh Lt. Gen. M.M. Lakhera (2006-2011) kha an ni. An term kum nga hmang tling tla zel se Mizoram hian vawiin thleng turin Governor 7 bak kan mamawh lo vang.
Governor dang zingah Maharastra Governor K.Sankaranarayan chu Mizorama sawn nih a duh loh vangin a bang a. M.K. Narayan WB Governor leh Ashwini Kumar (Nagaland) CBI Director hlui te pawh an inban luihtir bawk a ni. Delhi UT Sawrkar CM ni reng ṭhin, hmeichhe fel tak Sheila Dixit kha Congress-in Kerala Governor-a an dah hnu thla nga chhungin a inbàn bawk. “An inbàn“ kan tih hian a chhan thuk tak a awm a. Home Ministry aṭanga biain mahni inban tura nawrna an dawng ṭhin bawk a ni.
Vawiina kan Governor te hi: Governor office hi chu la paih bo em lo mah se la, an office zahawmna leh constitutional status nei an nihna la bo lo mah se, Sawrkar Laipuiin a cheibawl dan hian an dinhmun a chawimawi hran lo hle a. Chutih naka laiin Governor ṭhenkhat chet dan hi chuan an dinhmun a tizahawm lo belhchhah niin a lang bawk . Raj Bhawan-a ṭhut tlawk tlawk kha an peih bik lo emaw tih tur hian tih tur hi an dap chawp ve fo mai a. State Sawrkar hi tluang taka a kal reng chuan Governor hian hna vak an nei lo va. Tih dan pangngaia kumtir Assembly Session hawn leh bill an pass sa lo remtihpui mai kha a ni a. Sawrkar ding lai a nghin emaw, majority a hloh emaw, inthlanpuia sawrkar siam thei khawp party an awm lo emaw a nih chang erawh chuan Governor hi a pawimawh viau. Chu pawh chu Delhi lam aṭanga remote control-a thunun theih, Delhi kaihbu an ni fo a ni. Chutiang hun danglam bikah lo chuan hna reng reng an nei lo. An chawke lal tawp a ni ber.
Chuvang chuan Governor ṭhenkhat chuan chhuanlam fahrah te te siamin district dang ka tlawh e, an ti a, mipuite hnenah eng eng emaw an han tiam ve ngawt a. A nih loh leh ṭul mang hlei lovah senior officer te an office-ah an ko ve fo va, an thuneihna ni lovah khan inrawlh teh an tum a, ninawm thei tak an ni. Chutiang zinga pakhat chu A.R.Kohli, Mizorama Governor (2001-2006) kha a ni.
Mizoram University kha July 2, 2001 a din a ni a, AR Kohli-a hun nen a innang chiah mai a. Central University a nih avang khan Governor kha Chancellor emaw Rector emaw pawh a ni lo va, India President kha Visitor a ni. Mahse a theih dan dan khan inrawlh kha ṭul a ti khawp mai a, hna ṭul lo min siamsak tam viau mai a. State danga a Governor ṭhiante thusawia sawm turin VC kha a ti ṭhin a, an'in hnial ngam hek lo, khuallian ninawm tak kha kan nei fo va. A khua Chandigarh aṭanga a chah luh inti Director ve tak nawr chhuahnaa mawhphurtua mi ruat avang khan min haw khawp mai. Thei se mi nawr chhuah a chak hlein ka ring. (He thu hi chipchiar takin ka lehkhabu Hei Leh Chen Hi tihah khan ka ziak tawh a.)
Manipur-ah pawh: Tamenglong district, serthlum lama hmingthang tak district-a Bawrhsap ka nih laiin Gen. Krishna Rao kha kan Governor a ni a. Vawi khat chu serthlum 400 zet mai thawn turin Raj Bhawan aṭangin WT message ka hmu a, SDO 4 te kutah ka dah lehchhawng a, rin aiin chutiang zat zet serthlum lian fu fu chu buaipui tham tak a ni a. Fel takin kan thawn a, kei pawhin Governor hnena kan pek ve-ah ka ngai mai a. Delhi lamah te pawh a keng thla niin an sawi a. Mahse an rawn zawngchhang a, min rawn dil leh chuan, “Serthlum hi a thlawnin Raj Bhawan-ah kan thawn thei tawh lo vang. Governor-in a mamawh chuan a man in rawn thawn hmasak a ṭha ang,” ka ti ve ta a, ṭha takin an rawn thawn a. Chu pawh ni teh reng se, Governor serthlum thawn tura Bawrhsap buai fo kha a inhmeh tehchiam lo a ni. Hetih lai hian kum sarih chauhva senior ka la ni.
AR Kohli ang deuhva mi ti phut phut pakhat chu VK Duggal kha a ni a. Mizoramah kum 1975 vel khan Aizawl DC pawh a lo ni tawh awm e, Ka pu, i dam em? tih ang reng pawh a thiam ve nual. Pa nelawm tak leh rilru sual lo tak a ni a. Mahse Super CM a inti emaw ni, a office-ah khan CM, Minister leh CS leh officer dang te kha a ko àwl lo mai a, a chang leh railway leh BRTF official te nen kan inkhawm fo mai a. Vawi khat pawh Independence day 2014 kha Aizawlah hman ṭumin min hruai ve a tum a, ka peih lo kher mai a. Mizoram Governor hna a chelh kawp lai a ni a. Mahse vanneihthlak takin khaw thian loh vangin chopper a thlawk thei ta lo a ni. Governor dang ang bawkin Duggal pawh hian Modi-a politics hreipui chu rei a pumpelh ta bik lo a ni. Raj Bhawan-a zanriah kan kilho laiin, "Min banna chhan hi ka hre lo khawp mai," a ti a. Kei chuan, "Ka hria a lawm. Heta Congress Ministry hi i ṭan lutuk tiin BJP lamin an hek che a nih kha," ka ti a. ‘’Ka tan chuang bik lo," a ti ve mai a, eng phei chu a sawt lem hlei lo va.
Nagaland Governor thin PB Acharya kha Imphal kal tlanga Delhi zin a ching hle mai a, min tibuai fo ṭhin. Imphal-a a chawlh chhungin a tu leh fate nen Imphal-a bazaar an duh a, a chang leh airport-ah chhun chaw pek an ngai a. Protocol Wing leh GAD lamin hna chuang an nei fo mai a. Vawi khat thil mai chu ni se thu dang, tih chik takah a nei a, tihtawp ka duh viau nain ka hlawhtling ta lem lo.
S.S.Siddhu (2004-2008) IAS erawh kha chu a dan a dang hle. Pa ngawichawi tak, inngaitlawm tak a ni a. A hun lai hian Tribal Development Commissioner ka nih avangin thingtlang motor kal theih lohnaahte helicopter-in kan zin dun ṭhin a. Delhi lamah pawh border trade leh industry thil avangin kan inzui zauh zauh bawk. Pa hnawksak lo tak a ni. Chairman, Air India leh Secretary, Civil Aviation te lo ni tawh a ni. Gurbachand Jagat IPS (2008-2013) pawh kha a hnawksak lovin officer ho min tibuai lo khawp mai.
Hei December 3rd ah vote chhiar a ni dawn a. Governor buaipui ngai result a lo chhuak ang em, i lo thlir teh ang u.
- PC Lawmkunga