SMART CITY LEH MORAL REFORM
Khawvel hi mi chak leh taimate ta a ni
(R.W.Emerson)
Thuhma: March ni 8 (Thawhlehni) mai khan UD &PA leh FLAM bul tumin, Assembly Conference Hall-ah ‘Smart City Seminar’ neih a ni a. Kan Larsap khuallian a ni a; Pu K.L. Rochama, SLAM President-in a kaihruai a. UD & PA lama Director Pu Zorammuana leh a hoten Smart City kal hmang leh a neih theih dan tur leh khawpui cheibawl ṭhat dan tura hma an lo lak tawh dante chiang leh fel takin an sawi lang a. Member kal ṭhenkhatten ṭhahnem ngai takin thu an sawi hlawm a. Kal khawm pawh an
ṭhanem a, hun a chep deuh avangin ka sawi ve ta lo va, hetiang hian chanchinbu lam hotute hmachhuanin ka rawn sawi ve a ni.
1. Smart City: Smart City tia India ram khawpui an thlan chhuah 100 zingah 99-na Aizawl khawpui hi a ni ve thei a, a lawmawm hle mai. Smart City han tih hian neih tur thil hrang hrang a awm a: Bul ṭan theihna mai tur ruhrel leh siam ṭhat chhoh theih tur heng - tui hnianghnar deuha hman tur te, a luan dan tur te, kawlphetha indaih deuh tur neih te, kawng ṭha leh a sira tui paihna tur ṭha leh tlo tur siam te neih a ngai. Ram rorelna ṭha leh lang tlang thei neihte pawh tih makmawh a ni.
Smart City nei tur chuan, a lan dana belh chian dawla mawi leh nalhte leh kawng hrang hranga khawpui fai nih a ngai a; boruak thianghlim thleng a huam vek a ni. Phai ram rem, an lo upat tawh em avanga inzir fing tawhte nena in khaikhin tur pawh kan ni lo. Kum za bi 21-na aṭanga bul lo ṭan ve tur ang kan nihzia kan hriat erawh chuan hma a eng ve thei tlat! Tin, Central lama a tehtute hriatthiamna kan neiha sorkar hotute leh mipuiten, ‘eksat hai’ tia puan ven sawi chhing chunga kan beih phawt chuan, India rama Smart City thlan chhuah 10 zinga kan tel phak hun a la awm ngei dawn lawm ni?
2. Smart City10 zinga kan tel theihna tur. Heng a hnuaia kawng hrang hrang avangte hian Smart City tih ngam kan ni thei ang tih a rinawm.
a) Sorkar hnathawkte ṭhahnemngaihna avangin: Hman nia office lama kan mite thil hriat dan leh hma an lo lak tawhna sawi chhuah thiam dante khan, khawpui danga thawktute ang thovin thiamna leh theihna an nei ve tho tih a rin theih. Vanglaini March 15, 2016 chhuaka kan hmuh dan chuan, Public Affairs Centre, Bengaluru chuan India ram State 29-a sorkar inrelbawlna a zirchiannaah Mizoram chu State te zingah pakhatna a ni, tih a ni. Mizote hi hnam dangte ang thoa thiltihtheihna sang tak nei kan ni; chutih rualin ringtu kan ni lehnghal. Tin, rual hi kan awt em em a, thil zir kan peihin kan chak bawk. India hmar chhak State zinga lo leh huan nghet leh thil siamna khawl ṭha nei lo chung pawha heti taka kan ṭhang chakte hi, ngaihtuah tham tak a ni. Kan el loh theih loh, khung hnam dangte khu chu, an pi pute aṭang daih tawha hnam nungphung/culture nghet lo nei tawh te, khawl tha hman tur ngah bawkte leh leilung rualrem a chengte an ni a. Mahse, an ni nena thil han tihhona reng rengahte, kan Mizo nula leh tlangvalte hian rual an pawl pha ve em em hian a hmuh theih a. Mizoram hian Sorkar hnathawk mi chhuanawm tak tak kan nei a, kan la nei leh zel dawn pawh niin a lang.
b) Mizo mipuite inhuamna: Kan sorkar hnathawkten an theih tawka an tih awm tak an tih hnuin, keini mipuite hian kan tan theihna ang angin hma kan lo lak ve a ngai. Mizote hi, India rama awm e ti lovin, ‘Inthliarna nei lo hnam’ kan ni!. Hei hian thil ṭha nia kan hriat chu inthliarna awm hauh lovin kan inzirtirin kan tiho thei vek a ni. Tin, chhungkua hi thu ṭha/ hla
ṭha inzirtir nan a remchangin a pawimawh hmasa ber chu a ni. Vai rama dawrkai nu leh pate chu zingah thovin zanah an lo haw leh chauh a; fate nena nun dan tha inzirtirna hun an nei tlem chang ni lovin fate hmuh hauh loh ni pawh an ngah awm a sin! Keini chuan, zanah dawr kan khar vek a; Pathianniah kan khar leh vek a. Chhungkuaa awmhona kan ngah bik em em a ni. Thil ṭha sawiho leh inzirtirna hun kan nei ṭha bik a nih chu. Sorkar leh vantlang thil tha tichhe mai maitu ni lo va, enkawltu kan nih zawk tur ziate hi kan rilru a kan intuh a ṭul tak meuh a ni. Kan khawpui tihthianghlim leh tihmawi dan tur kan inzirtir chuan kan zawm thei ve mai ang. Entir nan, kum 1994 a Gospel Centenary lawm dawna khawpui tifai tura kan inzirtir khan, mahni in leh compound tifaiin rawngte kan hnawh thar sur mai a; Taxi driver takte pawh khan an Taxi tihfaiah an inel em ni chu aw tih tlakin an tithar sur vek mai a nih kha! Kan khawtlang nun hmelṭhatna lam thlir chuan, Smart City kan neih lohna tur a awm bik lo a ni.
c) Khawtlang nunah hruihrual 3 inzem tlat ang kan nei bik: India ram State danga kan hriat ve lem loh, ram leh khawtlang nun siam ṭhat nana inthlung tlat tih mai tur. Sapṭawng takin, ‘Social Network’ pathum: Sorkar, Kohhran leh YMA kan nei; lungthu 3 ang maiin an inring tawn tih mai tur a ni. Engemaw chang phei chuan Sorkar emaw Kohhran emaw tih tur niawm tak YMA-in a tih chang te, Sorkar tih awm tak Kohhranin a tih changte a awm ṭhinin a lang. A titu tur zawk ni awm tak, kel e awl hlauh chang a awm ṭhinin a lang. Hnam nunphunga inthliarna a awm loh avang leh kan pi pute aṭanga hnam lungphum, ‘Tlawmngnaihna’ kan neih tlat avangte pawh a ni ang. Khing a chunga kawng hrang hrang kan sawi takte aṭang khian, Mizote hi kan tum tak tak chuan kan thiltih tumah kan ṭangrual thei hle a ni tih a tilang hle. Faina hi Pathian anna kan tih avangin, Kohhran leh YMA leh Sorkar hian, ‘mahni seh seh mual hrangah’ tih angin, ṭan kan la thei vek a ni.
Tlangkawmna: Smart City nei thei tura a pawimawh berah chuan, ‘Rilru puthmang dik neih (Moral Reform)’ hi a ni. Tih awm tak nia kan hriat tih ngei a, tih awm loh tak nia kan hriat tih loh ngam a ngai. ‘Mizote hian India ramin a tehnaa Smart City a tih tling khawp kan Zawlkhawpui hi a ni thei a ni tih kan rin ngam chuan kan nei thei a ni mai.’ Kan Sorkar hotu lamin kan khawpui tawtte hi hmanraw tha kan neih ang anga siam ṭhat theih a ni tih pawm ngam bawk se. Mipui lamin Sorkar lam ruahmanna ang ang chu, zawm tlat tum bawk ila; tin, a ṭul chuan kan ram sahthlakte pawh phal bawk ila.
Tui in tur min pek ang ang chu ren takin hmang ila; tui metre tichingpen lovin, chhiah pek tur ang ang chu a hun takah pein tui tibawlhhlawh lo bawk ila. Ke kalna tur kawng tha siam ang ang chu kea kal nan (thil zawrh nan ni lo) hmang ila. Kawng kam tuihawkluankawr hi bawlhhlawh paihna tur ni lovin, tui luanna tur chauh a ni tih hre bawk ila. Heng thilte mai pawh hi, khawpui vawn thianghlim nan a ṭangkai em em ang. Sorkar lam pawhin hmun remchangah chutiang zawrh leh leina tur hmun siam ngei se la; thil zuartute pawhin chutah chauh thil zuar ngei bawk se.
Papua New Guinea rama thingtlang khaw pakhat, Tari (Rev. R. Lianbuangate missionary hna thawh tawhna) ah chuan an thlai leh thei zawrhna bazarah chuan bazaar hun laiin engmah ei phal a ni lo! Zing lamah leh tlai lamah bazar hun darkar an siam thlap a; an vawng fai reng bawk. Chutiang chuan khawvel hmun danga thingtlang mite pawhin a hun leh hmun an neih theih chuan, engah nge Aizawl khawpuiah kan neih theih loh bik ang? Tin, kan khawpui vawn smart dan tur sawihona inrawnkhawmna chi hrang hrang (Seminar/ Consultation), a inel leh a lawman inpe zawng thlengin nei fo ila. Inrawnkhawmnaah hian, ethics, nun dan ṭha leh ṭha lo leh tih tur leh tih loh tur kan sawiho ang. Andrew C. Varga chuan, “Ethics chu mihring nuna tih tur dik leh dik lo zirna a ni” a tih angin, ethics kan inzirtirna aṭanga thil ṭha chu, kan moralah kan dah ang a; tichuan, ni tin nunah a ṭha zawngin kan lan chhuahtir dawn ta a ni. Chu chu Moral Reform kan tih chu a ni. Piangthar nun dik tak a nih ber mai chu.
Bible-in a dem zawng tak chu, pawn lam lan mawina, lung pal hnawih var leh bungbel pawn lam chauh fai ang nih hi a ni. Ring lo mi kan tihte khawpui aia Smart City tehnaa kan hniam zawk hi keini ringtu tan thil inhmeh lo tak a ni ngei ang. Kan Larsap chuan, “Smart City nei tur chuan, chhungkua aṭanga kan ṭan a ngai a ni,” a tih kha, a taka kan chantir a va ṭul em.
Vawi khat chu, khawvela ram fai leh mawia sawi thin, Switzerland rama Zurich khawpuiah kan thleninpa nen kan leng chhuak a; ui a hruai bawk a. Eng emaw chen kan kal hnu chuan, a ui chu kawng sirah a e ta mai a; kan thleninpa chuan, a ipte aṭangin polythin ip a phawrh chhuak a, chu chuan a tuam a, bawlhhlawh paihna hnai ber (bawm) ah chuan a paih ta chauh a. Ka rilru tete chuan, ‘E, hetiang hian mimal pawhin khawpui vawn fai thuah an rilru (moral) ah tih tur dik tak chu an lo tuh tlat tawh a lo nih hi!’ ka ti a. Hawh u, chhungkaw kaltlangin mimal nunah inṭanin, Smart City tih thlan chhuah sawm zinga tel ngei turin ṭan i la ang u.
- Rev. K. LungMuana