Written by
- RL Rinawma

Mizoram first: MIZORAM MAMAWH CHHANNA - KHAWLIAN (TOWNSHIP)


Mizoramin sorkar thar a beisei lai a ni bawk a, sorkar tharin ngaihtuahna a senna tur atana thil pawimawh tak mai I han sawi teh ang. Aizawl hi kan ram khawpui ber a ni bawk a, zokhaw lam aṭangin kan pan khawm nasa hle mai. Tuna Aizawl khawpui khuh chin hi sq.km 457 a ni a. Kum 1890 vel laia British Army officer, Dally leh a hote an inkhuar lai hun ai chuan a zau hle tawh. Ram buai lai khan zo khua hmun ralṭi, sipai sual inhrawtna tlansana Aizawl bel kha an tam a. Kum 1972 a Union Territory kan nih aṭang phei chuan khawsak awlsam zawk beiseia Aizawla pem lut hi a pung chho nasa a ni. Aizawl mihring pun dan hi lo thlir lawk ila.

KUM AIZAWLA MIHRING ZAT

1972 (December) 35,000

1982 1,63,000

2011 2,93,000

2021 3,81,000

2022 3,92,000

2023 4,03,000

Thlir lawkna (projection)

2024 4,15,000

2027 4,78,000

2029 4,78,000

2030 4,92,000

2031 5,06,000

Mizoram mihring hi 2011 chhiarpuiah mi 10,97,206 kan awm a, kum 2023 hian 13,70,000 a ni chho a. Chu'ng zinga hmun thuma ṭhena hmun khat vel hi Aizawlah kan fuankhawm a, pun lam kan pan zel bawk. Development kai rual lo avangin zo khaw lam chan a tlem a, sum leng vak tlem avangin an khawro em em a. Zirna ṭha duh emaw, damdawia inenkawl duh tan Aizawl bawk pan a ngai. Engkimah ‘Aizawl lam kan hawi ṭhup’ mai anih hi.

Khawpuia in-Ek Beng Rah

Aizawl khawpui hi town-plan tel hauh lova a ‘tlachawp’ tak meuha amaha lo ṭhang chho a ni a. Heti zat hi kan cheng dawn tih rin a ni lo. Tui in tur ngaihtuahtu PHE ten mi sing riat atana an ruahman chu mi nuai hnih chuangin kan ring ta a ni a. Lirthei a pung chak si, kawngpui zim tak tlemteah kan inhnawh a. Aizawl khawpui chu ‘Khawpui tawt leh hrehawm tak, heti zat mipui dawl lo, a vawrtawpa puahkeh hmabak’ a lo ni ta a. In hmunin min daih lo a, slum area hi kan hmabak a nih hmel. Kan tu leh fate tana kan hmun hnutchhiah tur hi chu a lungchhiatthlak takzet a. He hun harsa kan hmabak aṭanga talchhuah kan tum a ṭul a ni.

Khawpui Duh Khawp Loh Hrula Thil Lian Awm

Kan ngaihtuahnain a hawi dik theih nan ‘Urbanisation plan’ aṭangin han sawi ila. ‘Urbanisation’ tih hian ‘mipui-mimir ten eizawnna leh hamṭhatna dang an hmuhna leh beiseina nia ngaia khawpui bela tam tham tak an pem luh chatlak lo dinhmun' ti ila a fiah mai awm e. Kan ramah pawh khawpui kan lo bawh nasa tawh a. Central sawrkar phei chuan ‘highly urbanised state’ min ti tawh a ni. Khawpui bawh hrim hrim hi thil pawi ni hran lo mah se, thil hnawk tam tak a keng tel ve tlat ṭhin a. A nihna takah chuan khawvel mihring zatve hi khawpui/khaw lian (urban areas) a cheng an ni mek a ni. United Nations in kum 2007-a a chhut dan phei chuan thingtlanga cheng aiin khawpui leh a dai vela cheng an tam tawh zawk a ni. Khawpui bawh ṭhat lohna sawi hnawmtu an awm rualin thingtlanga in tlem te tea ‘Bawk khua’ ang deuhva inzar pharh chiamte hi a ṭha zawk chuang lo.

Chumi rual chuan, khawpui bawh rual chiaha United Nations-in a vei tel ni ta chu ‘Slum area’ hi a ni. Slum area an tih chu khawpui hmun chepa ‘in’ tia vuah tlak loh, plastic puan leh rangva them khawr, bawkte zar chawpa cheng, hmun thianghlim lo leh hrisel lo, inthiarna leh tui in tur ṭha pawh awm lohna hi a ni. United Nations chhut danin kum 2050-ah phei chuan mi vaibelchhetak 7 ngawt hi khawpui chhehvel (urban areas) ah an inchhung lut dawn a, chumiin a ken tel chu ‘slum area’ tam tham tak a ni. Slum area-a chengte hi hriselna thuah buaina an neih fo piah lamah sualna (crime) chi hrang lo punna hmun a ni tel ṭhin. Chhut danin tunah hian khawvel mihring maktaduai 900 hi slum area-a cheng an ni. Khawvela slum lian langsar zual zingah Dharavi, Mumbai chu a tel ve pha a ni.

Keini state pawh ngaih ngam taka kan awm hi a rem dawn lo. Central sawrkar min chhinchhiah danin Aizawl khawpuiah ngei pawh hian slum area anga chhiar ngei tura mi cheng mi 60,000 lai an awm ta reng mai (India Environmental Portal). Thingtlang aṭanga rawn pem lut, Aizawla khawsa tam takte dinhmun hi duhawm lo tak a ni mek a, dinhmun chhe zawk thleng thei a ni. Slum area-a mi cheng an pun rualin a kaihhnawih thil ṭha lo tam tak lo chawr chhuak tur hi ven a ngai a, dinhmun harsa zawkte ‘slum area’ a kan barh luh hma ngei hian chet a ṭul a ni. United Nations pawhin hei hi a ngaimawh hle a, UN 11th Sustainable Development Goals (SDG) an sawi lar tak pawh hi hemi lam hawia invenna a ni. Kan inven theihna enge awm?

Khawpui Thar Nge Khawpui Awm Sa Tih Thawl?

State ṭhenkhatah leh ram dangah khawpui thar din chanchinte kan hre ṭhin a. A thar hlaka duan khawpui (Town planning nen thlap) din hi thil huphurhawm leh senso tam zet a ni lawi si a, Mizoram te ang ram rethei, mahnia sum dehchhuah tih tham nei lo (tute tih danah emaw – chawmhlawm) tan chuan sawi rik ngam pawh a ni lo mai thei. Chuvangin khawpui thar din aiin ‘khawpui tih thawl’ hi a fuh zawk a rinawm.

Maharashtra State khawpui Mumbai hi tuipuia inkhawh lutin, zauh ngaihna awm tawh lo a ni a, khawmual hne lam lah a tawt khat tlat tawh a, Nariman Point vela tuipui kam ram eng emaw zat lei chhung vura an lak belh (reclamation) nual bak chu tihngaihna a awm tawh lo. Nagpur khawpui hi Mumbai khawpui chhawktu atan an ruahman a, Legislative thlasik Session te an nghat a, sawrkar hmun pawimawh tam tak an dah bawk. Tin, Pune hi sawrkar office lian bun nan an hmang leh bawk a. Hetiang hian Maharashtra state chuan Mumbai khawpui chep tak chu thiam takin an tithawl thei a ni.

Kum 2014 ah Telengana state a lo pian khan Hyderabad khawpui hi Andhra Pradesh nen an inchuh chiam a, Andhra Pradesh hian a chang lo a. Kum 2015 April khan an Chief Minister, Chandrababu Naidu hovin AMRAVATI hmunah khawpui changkang elkhen din tumin hma an la a, Singapore town planner thiam an chah lut a, senso pawh Cheng vaibelchhe 20,000 an ruat a ni. Mahse, Pu Jagan Reddy sawrkar thar a lo pianin Pu Chandra Babu thil lo ruahman chu a rawn tidanglam hret a, 3-Capital Plan a rawn ruahman ta zawk a. Amravati – Legislative capital, Vishakapatnam - Executive capital, Kurnool - Judicial capital turin an ruahman chho ta a ni. Hei ruahmanna hi a fingin state dang pawhin an la entawn duh zawng tak a ni ngei ang.

Heng state te tihdan entawnin ‘Aizawl khawpui tihthawl’ tih lai kha lo um zui hlek dawn ila. Aizawl hmuna sawrkar Pisa Head office ṭhenkhatte hi hmun danga sawn thawl ringawt pawh hi ‘khawpui thar hautak zeta sual’ kher lo pawhin kan ramin a ṭhatpui theih a rinawm. Hemi rual chiah hian Mizoramah Khawlian (Township) din hi thupuiah neih ni se, hei hi khawvel kalphung ‘khawpuia pem’(urbanisation) nen pawh a inzul tho mai. Khawpui lian, enkawl harsa lo tawk, mihring 50,000 -2,00,000 ṭha taka khawsak theihna Township awm se. A bul ṭan nan heng ‘Notified Towns’ kan neihsa aṭanga ruahmanin District tinah Township pathum emaw awm thei se. Aizawl khawpuia sawrkar officeṭinstitute ṭhenkhat sawn chhuah nan pawh Township eng emaw ber hi a chhawr theih bawk ang. Heng hi medium term, long term plan anga ruahman chi a ni ang. Heng Township hi a theih chinah chuan Planned city ni ngei se, Township intodelh tak ni vek se. Khawvel ram tam takah hetiang zulzui hian an lo kal nasa viau mai a. Entirnan chauh, chutiang Mizorama Khawlian (Township) te chu hetiang deuh hian thuam ni ta se:-

# Zirna in Pre-Nursery aṭanga University campus thlengin a awm ang.

# High School Higher Secondary aṭanga College (multi-discipline chi kim) awmna (School level-ah CBSEṭICSE syllabus hmanna ngei ni se. Zirna thara bul ṭan ṭhat leh nan hmang ta ila. Kan naupang tan state dang zirlaite an el ve theihna rahbi a ni thei ang.

# Township tinah Hospital multi-specialities with critical care tih theihna 5 aṭanga 8 tal awm se, diagnostic centre phuisui tak eng emaw zat dah ni se.

# Township tin te chu inkalpawhna kawng ṭhain a zawm vek ang.

Municipalities (ULB) hnuaiah a awm ang a, Govt. of India enkawlna dawng pha ni turin.

# Eizawnna kawnga phuisuina awm ngei turin Township chhehvelah industrial estates te, agricultural produce supply chain network te, agricultural processing zone te, Industrial Estate & Special Economic Zone (SEZ) te a awm ang.

# Trade leh commerce lam atan financial infrastructure kimchang awm ve vek bawk se.

Mizoram District tinah hetiang Township uluk taka duan hi kan din hunah chuan zokhaw lama miten engkim atana Aizawl an pan vek hi a ngai dawn lo va. An hnai vaiah zirna ṭha, eizawnna ṭha leh inenkawl damna ṭha an hmu thei tawh ang. Aizawla mi in hnuai luah tur zawnga vakvai kan awm a ngai tawh lo ang. Sawrkar dawr tur ni se, Township aṭangin thil tam tak a tihfel ve theih dawn a. Kan ram hi rual taka ‘developed state’ kan nih theihna kawng kailawn a ni thei. Chumiah kan ram leh hnam chhawm nunna a awm ang. I ram leh hnamin damna leh hamṭhatna a chan bawk chuan, nang leh i chhungte pawh a chhawrtu in ni ang.

*I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.*

- RL Rinawma