SUNDAY-A VOTE CHHIAR LEH HINDUTVA

'Sunday' hi Mizoten 'Pathianni' tih leh 'Chawlhni' tih ṭawngkam hmanga kan hriat thiam viau lai hian, Bible-a 'Chawlhni' tih ṭawngkam nên chuan a inang lo tih hi, social media lama ṭhalai tam tak hian kan hre chiang lo tih a hriat khawp mai a, inhnial lah kan tam viau zêl mai. Tin, hre fuh lo te pawh hi dem ngawt tur an nih lohna lâi a awm ve bawk. A chhan chu, Mizo ṭawng ngeia Bible lehlin ṭhenkhatah hian 'Sabbath' hi 'Judate Chawlhni' tia lehlin a awm lâiin, 'Chawlhni' tih deuh tâwnga lehlin a awm mauh mai bawk a. Tin, Judaten an serh ṭhin chawlh kâr 'Sabbath' lo thleng tûr inbuatsaihna nî (Grik ṭawnga Paraskeuē, Preparation day) pawh hi keini Mizote hriat thiam tûra 'Zirtawpni' ti ta mai lo chuan, 'Inrinni' tia lehlin a ni bawk a. A letlingtute tâna a fiah êm êm lâiin, keini 'inrinni' (Saturday) hriat nên hi chuan a inang leh pek lo!

He'ng hi Mizo ṭawng Bible chauh kan chhiar a, a ṭawng bul lam emaw Bible lehlin dang (version) kan en tel loh phei chuan hriat thiam vek ngawt a har ṭhin rêng a ni. Bible mi tin chhiar theiha awm hi a ṭhatna tam tak sawi tûr awm bawk mah se, ṭhat lohna hi a ngah ngawt mai. Zir hmasa si lova kan chhiar sualin a hrin chhuah langsar tak chu, a chhiartuin a thu awmzia kan pêk hmanga kan pawm ngawt zêl vâng hi a ni tlat a. Chu chuan kohhran pâwl hrang hrang a hring ṭeuh lo thei lo. Zawlnei der inti chuang hauh lo pawh hian, Bible behchhana 'a sawi tum lam a nih leh nih loh lam aia a ṭawngkam ṭan fung atâna hmang' kan nei nawk a. Thu sawia vak kual ṭhin zingah pawh, Bible ṭawngkam hrim hrim hmanga huai tak taka Pathian thu hrilh fiah ve thâwr kan kat nuk nia. A châng phei chuan, 'Pathian thu ropui tak' hi kan sawi ropui (uar) luata awihawm lo ta zâwk pawh hi a awm thei khawp mai.

Tin, 'Sunday' hi kâr tâwpna emaw ti tlat khawpin kan rilru hi a chawmawlh zo tawh. Zirna rûna thiam leh thiam lova, 'Sunday is the first day of the week' tia zir si khân, kan ni tin hun hman dânah erawh kâr tâwp (weekend) angin kan khawsakpui miau a ni. Chawlh kâr khat chhûnga ni hmasa ber a ni tih hi hre reng chung pawhin, Monday (thawhṭanni) zâwk hi kâr thar inṭanna emaw tih mai chu a awl khawp mai. A ni hauh si lo! Helam hi chu duh tâwk ila.

Hinduism hi sakhua anga kan ngaih lai hian, anmahni lamin an sawi fiah dânah tak hi chuan sakhua tih aiin hnam zia leh nun phung (culture) anga sawi a nih hian hriat thiam a awl zâwk hle.

Hindutva Movement kan tih te pawh hi RSS thlîrna tarmit aṭang chuan ṭul tak a ni rêng mai a. Tun hmaa Hinduism kan hriat ṭhin kha chu 'Hinduism dawhthei tak' niin, 'extremist' kan tih ang hi sakhaw dang ang lo takin, a nei ve meuh lo a tih theih hial ang. Tin, Hindu-a inlet tûra beitu, Kristian ten 'Evangelist' kan neih ang hi an nei lo hrim hrim bawk a. Sakhuana thilah chuan, mihringin a biak duh apiang zalen taka a biak kha a phalsak tawp mai a ni. Hinduism hnuaiah chuan Pathian pakhat, pahnih, tam tak biak kha a rem vek a, Pathian awm rin loh thlengin a huapzo hle a ni. Chu a dawhtheihna avâng chuan sakhaw dangin India ram a luh khung tirh lam pawh khân zalen taka an sakhaw rin dan leh zirtirna kalpui chu a remti a, ṭha taka lo dawngsawngin, chu chuan a bîk takin Muslim leh Kristian te a tihuangtau (?) ti hial pawhin a chhâl ngam ang chu.

Tun hnu hian, chutianga zalen taka India rama sakhaw awmsa (culture tih tûr a ni mah ang) tichhe zawnga sakhaw tharin nun phung leh hnam zia a tih danglam tâk viau si-ah chuan, Hindu ram tia hriat ṭhin, India ram chu a Hindu-na tak (Hnam zia leh nun phung an neih ṭhin) lo danglam ta tial tialin, boral mêk anga ngaih theihin a lo awm ta hial a. Hindu thlah, sakhaw danga inlet te pawhin, Hindu ni chunga Muslim, Hindu ni chunga Kristian ni ta mai lo chuan, Hindu kha a va hmu sakhaw hran ta viau mai a. Chu chuan Hindu-pa, Hindu-nu lairil a fan na hle a ni phawt mai.

Kum 2011 census-a India rama Hindu awm zât chu Maktaduai 966 (79.80%) an nih laiin, Muslim chu Maktaduai 172 (14.23%) an ni a, Kristian chu Maktaduai 27.8 (2.3%) kan ni ṭâwk bawk a (chhût mite sawi hmangah chuan, kum 2023 hian Maktaduai 32.2 vêl kan nih tawh rin a ni). Tin, Mizoram hi a chhunga chêng tam ber chu Kristian (87.16% vêl) kan nih rual hian, a mihring ang zâwnga Kristian tamna Kerela (Maktaduai 6.6) leh Tamil Nadu (Maktaduai 4.4) te chu zât lo tak kan ni thung a. Amaherawhchu, kan state ṭhenawm, Nagaland (87.93%) te nên hian a state ang zâwnga Kristian tamna kan nih avângin, Hindutva Movement tarmit aṭang chuan tlânga khaw awm, langsar tak kan ang ber a; hmachhawp lian bera neih a, beihpui thlâk vak mai kha Hindutva Movement tuipui tân chuan tih àwm ngawih ngawih a ni lo thei lo. Hindutva-in a bitum zinga state langsar lawr lak pawh kan ni chat rêng a ni. Tin, hma a lâk theihna kawng awm apiang chu a bawhzui chat chat zêl dâwn tih pawh hi hriat ve mai tûr. An tih awm tak pawh a ni rêng a ni. Sum leh pai, thuneihna leh hmanraw remchang apiang an lek dâwn tih pawh hriat tel bawk tûr. Muslim leh Kristian te pawhin chutiang chuan a lawm kan tih tho ni. Hinduism hnuaiah hian tun hmaa awm ngai lem lo, sakhuana thil taka 'Evangelism' lam hawia pâwl din te pawh a awm ta rêng a ni.

'Indian Secularism' (Western Secularism nên a inang lo) hi a chânga duh, a chânga duh lo kan ni vêl vek mai a. Sakhaw tin tân a hnawk theih tho rualin, inhumhim nân erawh kan duh vek lawi si a. He'ng avâng tak hian, Vote chhiar hun kan tih pawh hi, Hindutva Movement nêna sawi zawm loh tawp chu thil har tak a ni ngei ang tih hi hre tel teh ang. Amaherawhchu, 'a ni kher e' tih ngawt hi a har viau zêl dâwn. A chhan chu, a sakhua ve vak dâwn lo va, a 'secular' viau thung ang tih hi chu hriat thiam a ngai tlat a ni. Hei hian meng reng chungin mi thiam tak tak a bum thlu mêk a, Indona leh inbeihna thleng lo se kan ti a nih chuan, sakhaw tin hi inzahsak a, an pawi sawi kher lo zâwnga thil tih dan awm reng hi kalpui mai tûr a ni rêng a ni.

Tin, vote chhiar hun atâna Kristian tamna rama 'Sunday' (December 3, 2023) kher ruat hi a state chhunga chêng te dinhmun a ngaihsak tâwk lo va, a namnul tih loh rual a ni bîk lo vang. Ami chêngte azir hian thil tam tak chu a pumpelh (avoid) theih chiang viau a ni. India ram huapa 'Exam' hrang hrang buatsaih ni atâna 'Sunday' kan hmang tlatte pawh hi a pumpelh theih dân ngaihtuah duh ni se, a theih tho rualin, a huap a lo zau tawh a, a tam ber huapzo turin 'Majority based'-a buatsaih a nih vâng a ni ngei ang tih pawh a hriat mai a, hei tak hi chu ram pum huap ang pawhin kan pawm thei viau chu a nih hi. State Election erawh chu, 'State-wise'-a siam rem theih a nihzia a chiang reng a. Chuvangin, Sunday-a exam buatsaih te nêna sawi mar tum kan awm ṭhin hi chu a fuh ber lem lo khawp mai.

Tin, Mizorama a tam berin 'Saturday' emaw 'Sunday' emaw hi Pathian biakna hun atâna kan hman rau rauvah, kan ngaihpawimawh leh ngaihhlut 'ber' (?) a ni a; sakhaw thil nêna insu buai thei zâwng khera mipui ngaihven êm êm, kan ram hruaitu turte Vote hmuh zât chhiar nî atâna an ruat kher kher hi chu a fuh lo. 'Kum 5 dana thil thleng chauh pawh ni se' emaw 'a chhiartu tûrte chu mi tlem te pawh ni se', ram pum huapa Vote kan thlakna 'result' kha a ni miau a, kan tel vena 'result' hriat te chu a mi nghawng dân a danglam êm asin. Chubakah, sakhuana thil tih zawng zawng huapa sawi lah ni hek suh i, Sunday leh Saturday ni kher lo hi a tam zâwk a la ni a, a pumpelh theih chiang a ni. Tin, eng emaw hleka Hindutva Movement anga sawi zawm thlâk zen pawh hi a dik ber chuang lo. Puhtu an lo awm a nih pawhin, an demawm bawk hek lo. India ram dânpui meuhva 'Secularism' neitu kan ni miau a, Hindutva-in a àwn lam hawi a nih hrim hrim hi chuan, chuti teh vakin inrawlh kher lo pawh ni se, a thlawp zâwng tak tûr a nihna hian a chhe zâwnga puhtu a neih pawh hian a àwm ngawih ngawih tlat a ni.

Eng rilru pû pawha duan ni ta teh reng pawh ni se, Election Commission of India hian a mihring chêng tam berte 'sakhaw biak ni' kher khera ram pum huap rorelna chelhtu tûrte vote hmuh zât chhiar nî a ruahman hi chu, hei bâk bâka sakhaw thil innamnulsakna hmanraw ṭha zâwk dang hi a awm tam chuang lo tawp ang. Sakhuana hi chu tun dam chhunga nun awmzia nei tûra puitu a nih piah lamah, thih hnu piah lam thlenga beiseina min neihtirtu a nih miau avângin, hmang sual tâwk awm bawk mah se, inzahsak hram hram hi a ṭha ber mai. A nih loh chuan, 'thih sak pawh ka ngam' ti khawpa 'Martar' hial kan sawi mawina kha a ni tlat a. Thil dang zawng aiin a hlut pawh kan hlut bîk riau a nia.

~Samuel Dinté, Chennai