TU PAWH SORKAR SE
A KAMKÊUNA
Sorkar thar hmel hmuh a nghahhlelhawm ta hle mai. NGO Coordination Committee hruaitute'n vote chhiar ni sawhsawn tura ECI lama an hmalakna a hlawhtling emaw, hlawhtling lo emaw inthlan result chu a la chhuak tho tho dawn a. A chhuah hun hunah tute pawh lo sorkar se, Zoram mipui duhthlanna chu a lo lang mai dawn a; kan duh emaw duh lo emaw sorkar thar lo piang chu ihe lova kan pawm a ngai lo thei lo vang. Tu pawh lo sorkar se, hna hmasaa an neih atana ṭul leh pawimawh zual deuh deuh tarlang ila, hengte hi hmalakna hmasaa an neih chuan Zoram hian a hlawkpui hle dawn a ni. Chungte chu:
AIKAL LÃK TIHTAWP
Mizoram Sorkar hnathawk zingah kum eng emaw ti kal ta aṭang khan Sorkar hnathawkte zawm tur bawhchhiaa mahni hna thawk ṭha peih lo, sumdawng paha thawk; hna dang thawk paha thawk; leh damlohna leh natna avanga thawk ṭha thei lo tam tak an awm. Hengho hian Aikal (substitute) tirh an ching hle a; an hlawh ⅔ chan ṭalh erawh an tum tlat ṭhin niin a ngaih theih. Sorkar hotute pawh an mangan tak hial avangin December 1-2, 2009 khan aikal lak chungchangah thutlukna siam a ni tawh a. Kristian rama thil thlengah chuan a rapthlakin a zahthlak lam hret chu niin a lang. Sorkar hna thawk tur reng rengin kha hna a dil lai leh, kha hna atana a intawktarh lai khan khawi hmunah pawh taima tak leh rinawm taka thawh a intiam ṭhin a. Mahse, a thawk tlangnel ta maw tihah a thutiam sutin dan a palzut leh si ṭhin.
Aikal lak chin hi rinawm lohna tawpthang a ni tih hriat a ṭha hle. Thawh peih loh emaw, thawh theih loh chuan mahni hna vawn lai chu bansan ngam zawk se Pathian lawm zawng a ni a, vanram a chang zawk ngei ang. Aikal lak chungchangah hian Mizoram Sorkar hnuaia department zawng zawng hi tu mah fihlim an awm lo niin a lang; chutih lai karah erawh zirtirtute aikal lak chungchang hi a langsarin a lar bik ṭhin hle. Mahse, Health department-ah leh department dang dangah pawh aikal la an tam tho niin a hriat theih. Human Resources khawih an nih ve loh avangin department dangte hi an langsar ve lo mai chauh a nih hmel. Langsar bik emaw, langsar ve lo emaw pawh ni se, a ṭhat loh dan thuhmun reng a ni.
Council of Ministers, December 29, 2011-a ṭhukhawm khan Sorkar hnathawk Aikal late laka action lak dan tur chungchanga thutlukna, December 1-2, 2009-a a lo siam tawh chu a ennawn leh a. Meeting hmasaa thu lo dah tawhte chu khauh taka kenkawh a nih theih nan thutlukna a siam nawn leh a nih kha! Chungte chu DP & AR (ARW) chuan Department-a thuneitu zawng zawngin an thuneihna hnuai ṭheuha Sorkar hnathawk Aikal late leh a phalsaktu Controlling Officer-te chungah rang takin action la tura hriattir an ni :
i) Officer, a office-a Aikal lak phalsaktu ;
ii) Sorkar hnathawk aikal late chu major penalties, viz, dismissal, removal, termination, etc. thlengin an chungah hremna chelek turin;
iii) Sorkar hnathawk, natna khirhkhan tak tawrh avanga Aikal late chu danin a sawi angin Invalid Pension pek an ni ang;
iv) Aikal lak avanga dismissal, removal, termination, etc. leh Invalid Pension-a chhuakte hmun ruakte chu dan anga hnawh khah leh a ni ang.
Heng hriattirna zawm duh lotute chungah hian Sorkarin a ṭul angin action a la ang. Heng thila hmalakna hi ni 31.3.2012 aia tlai lovah DP&AR (ARW)-ah report vek tur a ni. He thil zawm duh lote an awm chuan Sorkarin a la thutak hle dawn a, an chungah hremna a ṭul anga lekkawh zel a ni ang.
Tun thlengin he thutlukna hian awmzia a nei lo va, Sorkar hnathawk zingah aikal la an tam sauh zawk emaw tih mai tur a ni. Chuvangin, tu pawh lo sorkar se, he thil chin ṭha lo tak hi sorkar thar hian hna hmasa berah nei se, mahni hna thawk peih lote chu bantir ngamin a thawk peihte chauh thawhtir mai se, kan Zoram hian malsawmna a dawng zawk ngei ang.
ZIRTIRTU SEM RUAL
Sorkar thar hian zirna ṭha qualitative improvement a duh takzet a nih chuan, State capital Aizawl leh District capital Burma lam koh dan takah township hrang hrang leh khaw lian leh, hmun nuam deuh apianga zirtirtu inhnawhtawt tlat thingtlãng unaute chan ve phak loha awmkhawmte bakah School Education Department subordinate offices leh DSE, Samagra offices, Secretariat S.Education office-a zirtirtu tam tak attached mekte hi Sorkar thar hian la chhuakin RTE, 2009-in a sawi angin an hna dik tak zirtirtu hna thawhtirin sem rual se, Zoram zirna hian rualkhai takin hma a sawn ang a, academic-ah hma a sawn ngei ang.
Hetiang tak hian Sorkarin hma la tak tak ngam se zirtirtu thar lak belh a ngai lo vang. Zirtirtu eng emaw zat mahni hna thawk lova hna danga engage an tam em avang leh, khhawpuia an inhnawhkhawm tam em avang hian zirtirtu indaih lo angin a lang mai zawk a ni. Tuna MR Teacher 848 vel leh SEDP Teachers 780 velte hi an thlawn hunah phei chuan zirtirtu sem rual hi a taka kalpui ngei a ngai dawn niin a lang.
RAM LEH INHMUN MAN
Phai ramah chuan in hmun lo ramin a hlut dan azirin rate mumal tak Sorkarin a nei a, a neitute'n mi dang zuar chhawngtu palai/puarak (Brokers) hmanga a zawrhtir pawhin broker ei ve tur tawk rate mumal tak a awm a, chutiang zulzui chuan in hmun leh building/flat an zuarin an hralh ṭhin. Mizoramah chuan Sorkarin hetianga a kalpui ve lo nia a lan avang leh, in hmun lo ram leh building zuartu leh commissioner (broker) ten duh tawk tawkin a man an chhiar a, anmahni ngei pawhin an lei ngam loh tur hlira to uchuakin an zuarin an hralh ṭhin a ni. Chu mai ni lovin Revenue Department kut chhuak thlap si, LSC felfai tak a tak ram leilung hmuh tur awm si lote leh inbukthuah tih ang reng tam tak awm nia langte leh, inbumna tam lutukte hi Sorkar thar hmalakna hmasa tur pawimawh tak a ni bawk ang.
LIRTHEI HUNNA HMUN
A bikin Aizawl ruahman felloh khawpui (unplanned city) hi AMC khawih tur ni mah se, Aizawl Dawrpui phei leh shopping mall-a nileng lenga lirthei huntir mekte hi Sorkar thar hian AMC nen inberem tlangin, siamfel vekin thianfai ngam se hmalakna hmasaah dah se. Aizawl khawpui chhung traffic tãwt lutuk hi a ziaawm ngei ang. Hei bakah hian kawngpui kama lirthei hun dan chen hian mumal takin dan siamsate hi kalpui ngam se, mi luhlulzual leh tihmawh apiang chu dimna leh thlei bik nei lovin khauh taka AMC-in a kalpui theih nan thlirpui reng bawk se a ṭha ngawt ang.
KAWNGPUI BAZAR
A bikin Aizawl khawpui chhung kawngpui sir entir nan - Agriculture Directorate Office - Tennis court, Directorate Revenue Office etc. bul kawngpui kama thlãi, thei rah leh chawhmeh bazar kan han nei ta mai hi sorkar invawn fel lohzia tilangtu chiang tak a ni. Inrinni apiangin lirthei road tax chawitu zawk hian heng lai kawngpuite hi kan zawh thei lo va, thil mak tak leh zahthlak tak niin a lang. Japan ram khawpui Tokyo-ah chuan khawpui kawngpui sirah Sorkarin dawr te hawkers awm a phal lo. Kawngpui kam in chhunga dãwr siam thei lo chuan dãwr siam ve ngawt theih a ni lo. Chuvangin, sorkar thar hian heng kawngpui sirtuaka inzuar ṭhinte tan hian mumal takin bazar siamsak se, he harsatna hi lirthei neitute leh sumdawngte tan hlãwkna a thlen ngei ang. He thil hi sorkar thar hian hna hmasaah a neih ngei a ngai a ni. Brig. T. Sailo PC Ministry lai khan kawlthei huanah bazar felfai tak siam a ni a, mahse, a hmang ṭangkaitu turte kha an phunnawi a, NGO ṭhenkhat leh political party ṭhenkhatin vuipuiin, anmahni hamṭhat nana hman ṭangkãi tum niawm taka nasa taka an dodal avang khan pamṭul a ni leh ta a. Khatih lai khan huai takin sorkar khan kaltlangpui lui zel ngam se chuan, tunah chuan a changtlung tawh ngawt ang.
A TLÃNGKAWMNA
Sorkar thar hmalakna hmasa atana pawimawh hmasa kawng nga tarlan takte khi tihtakzeta sorkar leh, mipui ṭangruala ram siam ṭhatna kawnga hma lak a nih chuan, Zoram hmel hi a danglam sãwt ang a, zirna, revenue, sorkar hna, traffic jam, bazar mumal leh khawpui inrelbawl dan mumal tak, kan neih phah ang a. Zoram chhunga cheng Mizo mipuite pawh hian nuam kan ti lehzual ngei ang. Hetianga kan tih theih ngat chuan Zoram rawn tlawhtu ṭhenawm state leh, ram dang aṭanga tlawhtute lakah pawh kan lang mawi ang a, entawntlãk kan ni thuai dawn a ni. Tuna kan dinhmun ang renga kan khawsak hi chuan State ṭawp leh changkang lo kan ni reng dawn a ni.
Chu vangin, tu pawh lo sorkar se, hna hmasa tura pawimawh tarlante khi bawhzui nghal thei se, a va tihzia dawn em.
- Dr. C. Lalrampana