Written by
-Robert Lalramhluna

Mizoram first : SAWRKAR THARAH CHUAN

Kan State inthlan kan lo zo fel tawh a vote chhiar pawh a hun an sawnte a nih loh chuan Sunday lo awm leh tur hi a ni ve ta reng mai. Eng party pawhin sawrkarna siam se sawrkar thar a ni tawh dawn a, mipuite hian beiseina sang tak nen kan thlir a ni tih hi in hria se a duhawm hle. Mipuiin kan aiawha kan thlante hi mawhphurhna sang tak an nei tih hi inhre thar se la, a mipuite enkawl dan ṭhat leh ṭhat loh chu an chungah a innghat thui hle a ni.

Kan ram hi hmasawn lo kan ni lo va kan hmasawn dan hian a huapzo em tih leh hmasawnna dik a ni em tih erawh kan ngaihtuah chian a ṭul ta khawp mai. Mi rethei leh hausa inkarte hi a zau ta lutuk tawh lo maw? Hmasawnna hi kan khawpuiah kan kal nattir lutuk deuhin kan hria em? hmasawnna huapzo tak hnuaiah chuan Zo khua hrang hrang pawh kan ngaipawimawh tel vek tur a ni dawn lawm ni. Hmasawnna changchawia kan hnathawhte avang hian kan ram lei lungin a tawrh phah lutuk lo maw? Ngunthluk zawka ngaihtuahna sen a hun ta hle. Chuvang chuan, sawrkar thar lo awm tur chuan hengte hi lo ngaipawimawh thei se la.

Sum leh pai enkawldan mumal leh ṭha zawk kan mamawh

Zep nak emaw kan sawrkar kal mek sum enkawl dan hi chu a ṭha tawk lo hle. Kan leiba sawi duh dan pawh mipui rilru hruai kawi thei tur takin, State zawng zawng zinga a tlem ber dawttu angin kan inchhuah tlat a, a pawi hle. Sawrkar tharah chuan state leiba an sawi pawhin hetiang anga figure-a teh hi tihchhunzawm loh ni se, huaisen takin RBI-in leiba chhut dan tur an sawi (GSDP-to-Debt ratio) anga sawi mai ṭhin ni se.

Sawrkar-in sum a puk ṭhin hi chu a tur ve renga ngaih a ni, kan pukte hi a hmanna tur dik takah kan hmang em tih hi a pawimawh lai chu a ni. School tam tak thuam ṭhat nana NABARD aṭanga kan loan lakte kha kan hmanna a ṭha tawk kan ti em? Loan ṭha em em a pung tur pawh awm hauh lo SASCI (Special Assistance to States for Capital Investment) te hi campaign nan kan lo hmang tak tak a nih chuan a pawi hle ang. Sawi tur a tam, sawrkar tharah chuan inremchen takin hmasawnna ro tling thawh nan mipui sum hi a tam thei ang ber hman ṭhin ni se.

State leiba han ngaihtuah chian phei hi chuan dik taka hnathawh tum tan sawrkar hi a chakawm hranpa lo khawpin ka ring. Pensioner-te sum kan batsak te, Healthcare bill, Electric bill, Contractor bill, etc., hengte hi sawrkar thar tan hna hautak tak a ni ngei ang. A thim zawnga thlir chuan sawisel tur hi a tam khawp mai, kawng tinrengah hian a hnufual bikah kan ṭang emaw tihte pawh a awl rum rum.

Sum harsatna kan sawi uar viau lai hian Sawrkar thar chuan kawng dangah pawh theihtawp han chhuah se la, heng-

Dan kenkawh chungchang

Kan ram ṭhenawm an buai vang pawh a ni ngei ang kan state-ah ruihhlo tawlh a nasa hle. Heng ruihlo tawlhte hi tam tak han man ṭhin mah se la man loh hi a tam hle dawn tih a hriat reng mai. Kan ṭhalai ruihlo ti an pun chak ziate hi a beidawnthlak takzet. Ruihlo avangin ṭhalai kan chan nasa, hetiang zela kan kal chuan hnam dinchhuah hi kan hlat dawn hle a ni. Zu ni se a khapna dan ṭha tak kan pass a, mahse a kenkawh lamah kan hnufual leh hle thung. Hengte pawh hi ngaihtuahna thar nen hmalak a ṭul takzet a ni. Tin, Kuhva ro phur truck lian tak kan man ṭha hlei thei der lo te, khawthlang lama kuhva ching khaw ṭhenkhat tlawmngaiin dan lova kuhva ro endik tura duty an indahte khan, kan police-te dan kenkawh chungchangah an hlawhchhamzia a tilang chiang hle awm e. Kan traffic police ten dan an kenkawh zat ang tal hian thil dang dangah pawh kan tih ve theih chuan ka ziaawm khawpin ka ring.

Zirna chungchang

Kan ram hi leilung hausakna kan nei tam rih lo emaw kan la haichhuak thei lo pawh a ni ngei ang. Tuna kan resource ṭha ber chu a mihringate hi kan ni. Chuvang chuan a chhunga chengte hi hmantlak zawka kan inchherchhuah nasat zual a ngai, chumi atana pawimawh ber chu zirna hi a ni. India ramah literacy rate-ah pahnihna kan ni thei deuh reng, inelna sang lamah chuan state dangte kan pha lo hle. Hengte hi kan mithiam zawkte hian kan mutan lai hi an hriatchhuah a hun ve ta viau mai. NEP 2020 pawh kan hmang chho ṭan mek dawn a, kan state tan chuan a vai vaia hman vek a harsa ngei ang, hengahte pawh hian thil thui tak ngaihtuaha kan tana hmantlak tur chin kan thliar thiam a pawimawh, state danga ṭha tak kha kan state tan a hmantlak ve kher lo thei a ni.

Hna indaih lohna

Tunah hian ṭhalai kum 15-29 hnathawh tur nei lo tehnaah (unemployment rate) Mizoram hi India ram unemployment rate chawhrual aiin a sang mek a 11.9% a ni. Keini aia sang zawk state dang chu an awm ngei a, mahse anni pawh kan tih ve zel a rem lo vang. Kan ramah hnathawh tur a vang hle, thawh duh bik kan neih vangte pawh a ni mahna. Kan ṭhalaite ril rem zawng leh a tiphur thiam zawnga an hnathawh tur chhawp chhuah a pawimawh tawh. Zirlai zingah a thiam fal leh tihpuitu nei ṭha deuh chu sawrkar hna an hmu thei mai. Thiam ve tho mahni lu zo chinten anmahniin eizawnna bul an ṭan ve thung. A tam zawk erawh hian pawn lam aṭanga puihna mamawh an ni, ding chhuak tura infuih vak vak hi a tawk lo va, a kawng hmang dik leh awmze nei zawk chhawp chhuahsak hi sawrkar mawhphurhnaah ka ngai.

Hnalak dan dik

Sawrkar department chauh ni lo mahnia ro inrelho department thlengin hnalak dan dik tawk lo sawi tur a tam, heng hian ṭhalaite rilru a tihnual ṭhin hle. Hetianga kan kal reng chuan ṭhalaite beidawng hi kan la hmachhawn ngei ang, kan daisual thui lutuk hma hian kawng dik lam kan zawh hi a hun tawh a ni. Huaisen taka a thiam leh tling chauh la tura thutlukna siam ngam a hun ta hle. Hnalak apianga thil dik tawk lo awma sawi fo te hi sawrkar tharah chuan bo tawh rawh se.

Khi'ngte khi a mimal taka ka ngaihpawimawh te a ni a, thil dang pawimawh tak tak pawh a tam. Hriselna chungchang te, Environment humhalh te, Power a intodelhte, Tourism tihhmasawn te, Sumdawnna leh Eizawnna hmanga hnam dangin min chimral mek te, sawi tur a tam ang. A pawimawh ber chu, kan aiawha kan thlante hian an mawhphurhnate ram hmangaihna thinlung nen dik leh huaisen takin rawn kalpui ngam se tih hi a ni. Mi tlemte duham avang hian kan ram hi a chhiat kan phal reng reng lo a nia.

I ram leh hnam a boral chuan nang leh I chhungte in him bik lo vang.

-Robert Lalramhluna