Written by
- Debbie Rinawmi

GLOBALIZATION TUKVERHAH DAK ILA

'Globalization' chu Mizote zingah a mikhual tawh lo hle a; chutih rual erawh chuan khaw pakhata awm ang maia khawvel ram hrang hranga mite min pawt hnaitu a ni tih piah lamah hian, ken tel leh kaihhnawih a ngah em em a. Chung zinga tlema zawng chu tarlan kan tum dawn a ni.

Hripui leng kan tuar tawh a, Covid-19 khan globalization chu a rawn nemnghet chiang hle awm e. Michael Marder chuan, "Taksa tak pawha inthlunzawm kan nihna khawvelah hian nun dan thiam kan zir a ngai," tiin a sawi a, a dik viau a ni. Kawng hrang hrangin a chhui theih ang a, kan hriat ṭheuh angin Donald Trump-a ṭawngkam khan khawmualpui dang daih te thlengin a fan chhuak a, India ramah pawh Northeast mite chuan harsatna kan tawh phah a nih kha. Hmasawnna hrang hrang avangin khawi emaw lai hmuna thil thleng te pawhin khawvel kilkhawr ber thlengin a fan chhuak a; sawi mai ni lovin kan hmu tel zel thei bawk a, hengte hi globalization-ina min thlen a tih theih awm e.

Kan nunphung leh culture-a tun hnaia kan hmasawnna leh tunlaina avanga inen tawn leh inhrepawh tawn kan ni anga sawi a awm fo mai hi chu a dik lohzia hretute vek kan ni awm e. Keini ho kan awm ve hma daih tawhah khan India ram hi British East India Company-in min awp a. Kan neih thil hlu tam tak – lunghlu tam tak te, spices, adt an la a. May 28, 2015-ah Oxford Union Society-in "This house believes Britain owes reparation to her former colonies" tih thupui hmanga debate an neih tuma Dr. Shashi Tharoor-a thusawiah chuan, British-in an awp hmaa India-in khawvel ei leh bara a thawh (contribute) zat chu 23% a nih laiin, British an chhuah hnuah erawh 4% ah a tla thla ta tih a sawi a, hengte hian kan sawi lai a nemnghet a, tun hnai maia thil thleng a nih lohzia a tar lang thei awm e.

Globalization-ah chuan kan hnam tih dan ṭheuhte leh kan awmna hmun bika zalennate ngaih pawimawh a ni a. Kan chhehvelah entirna tam tak a awm a. Hnam bil intihbuaina kan tih te pawh khawvel pumin a ngaihsak a, a ngaihven a tih theih a ni.

Hnam bilte pawh khawvel hmun hrang hrangah kan inzar pharh a, hengte hi globalization hlimthlate zinga mi a ni a. Hengte hian hnam bil hmangaihna (ethno-nationalism) a rah chhuak ve leh a. Ronald Robertson chuan rem takin 'globalization' tih thumal hi a lo phuah chhuak a, a inhmeh hle a ni. Heng hnam nunphunga thlakthleng emaw inthlak emaw a lo awm hian ṭhenkhat chuan postmodernity nen an lo hmehbel bawk a, chutiang chuan mi thiamte zingah pawh dawnsawn dan hrang hrang a awm a ni.

Globalization-in a hrin langsar tak kan hmuh leh theihte chu khawvel puma sum leh pai chet velna leh kan inbiakpawhna hmanraw hrang hrangte hi a ni a. Khawvel khawi lai hmun pawha hman theih credit card te a awm tawh a; digital money te phei hi chu hmasawnna a zuana zuan dawrh dawrhtirtu a ni a. India ram chhungah pawh Gpay leh Paytm kan hmang uar hle a; he thu ziah lai pawh hian nepnawi dawrah te, taxi fare pek nan te, hmun ṭhenkhatah chuan chawhmeh lei nante pawh hman a ni tawh a; cashless society dinna tur atana rin kai ber pawh a ni. Pay leh a dang aṭangin international transaction a tih theih a; mahni in lum aṭangin ram danga chengte pawisa thawn leh dawn kan ti thei a, globalization-in rah ṭha a chhuah zinga mi a tih theih awm e.

United Nations-in ni pawimawha a puante pawh kan lo hmang ve ṭhin a. World AIDS Day te, International Women's Day te, World Poetry Day, adt pawh ni inangah khawvel hmun hrang hranga cheng te nen kan lo hmang (observe) ta mai te hian kan inhnaihzia a tichiang hle a ni. Zirna in sangah te tak hian globalization chuan bu a khuar thuk viau a; zirlaiah pawh foreign language te, area studies leh translation stidies te phei chu ṭhang chho zelin a huam zauin inpumkhatna kawnga globalization-in a thawh (contribute) dan a tilang chiang hle a. Seminars/conferences/workshops te pawh hybrid mode-a neih zel a ni a nih tawh avangin mahni in lum aṭangin ram dang leh khawmualpui dang daiha mite nen hun a hman theih tawh a ni.

Khawi emaw hmuna khuarel chhiatna emaw indona emaw a lo thlen hian khawvel khata cheng kan nihna a lo lang ṭhin a. Kum 2004-a tsunami a thlente khan khawvel hmun hrang hrang aṭangin ṭanpuina a lut nasa em em a. Kerala awmna hre lo pawhin tsunami avanga vanduaina tawkte chu an tuarpui em em a ni. Myanmar ram buaina pawh kan hnaivaia entirna ṭha tak a ni ngeiin a rinawm. Chu bakah chuan vanduaina leh damlohna eng emaw avanga chatuan ram pante chungchang pawh minit rei lo te chhungin kan inhrepawh thuai ṭhin a nih hi.

Information Technology (IT) hi globalization hmanraw lian leh pawimawh tak a tih theih awm e. Social media thiltihtheihna te hi a turu em em a, movement tam tak pawh heng aṭang hian a chhuak tawh reng a ni. #MeToomovement te pawh kha Twitter aṭanga inṭan a ni tih kan hre ṭheuh awm e.

Hengte hi globalization-in a kaihhnawih tam tak zinga tlem te a ni a. A ṭhatna leh ṭhat lohna tam tak a awm ang a, a thlirtu thlir dan pawhin a hril thui thei viau ang. Nun tiawlsamtu leh hna tizangkhaitu, hriatna tipungtu leh kan mihringpui kan hmangaihna tipungtu a nih chuan heng hmasawnna kan neih te hi a ṭha zawnga nghawng a neihte tipungtu kan ni ngeiin a rinawm.

- Debbie Rinawmi