Written by
- Upa Lalpiangliana Pudaite
Chawnpui, Aizawl.

‘MIZO’ tih hi


Mizo te hian kan thlahtute chanchin (history) kan chhui theih hla ber chu China rama CHHINLUNG tih hi a ni a. Hmar ṭawng chuan SINLUNG tih a ni a. Lusei ṭawnga Chhin tih hi Hmar ṭawng chuan Sîn an ti a. Lusei ṭawnga CHH hmanna tawhphawtah Hmar ṭawng chuan S an hmang mai ṭhin. Lusei ṭawnga tlangchhip tih chu Hmar ṭawng chuan tlangsîp an ti ṭhin. Chuvangin CHHINLUNG tih leh SINLUNG tih chu awmze thuhmun a ni.

CHHINLUNG/SINLUNG hi China rama Sichuan Province ah a awm a. China map i en chuan Sichuan Province chhungah tun thleng hian SINLUNG tih hming hi a la pu reng a ni. China map ṭhenkhatah chuan ‘XINLUNG’ tih pawhin an ziak ṭhin. Chuvangin China ram Sichuan Province-a kan pi pute awmlai hian tuna Mizote’n common language-a kan hman Lusei ṭawng aiin Hmar ṭawng hi an lo hmang lâr zawk emaw ni dawn chu aw? tiin ka ngaihtuah ṭhin. A chhan chu ‘CHHINLUNG’ ti lova SINLUNG tia map-a a chuan avangin.

Hmar pi pute hla hluiah chuan:-

“Khaw Sinlungah kawl siel ang

Ka zuong suok a

Mi le nêl to tam ie

Hriemmi hrai ah,” an lo ti a.

A awmzia chu CHHILUNG/SINLUNG aṭangin kan rawn chhuak a, mipui, mihring an lo va tam êm! tihna a ni.

CHHINLUNG/SINLUNG aṭangin thlang rawn tlathla zelin Burma (Myanmar) ramah an rawn lut thla a, Burma ram Shan State-a an awm lai hian Ṭam nasa tak a tla a, pi pute hlaah pawh,

‘Shan khuo ah lenpûr a tla

Rairate’n do zo a nawh

Luopuiin Phunbung a phun

A zar a ra luot leiin

Thlanga puolrengin tlan e’ an lo ti a.

Lenpûr a tla tih hi Ṭam tla tihna a ni. Ṭam avanga an rawn thlang tlak dawn hian Khampat an awm laiin bûng hi phun a ni, a phuntu hi Luahpuia, Biate hnama mi a ni tih hi ka pa min hrilh chhawn dan a ni a. Luahpuia'n bûng a phun lai hian “I zarin lei a tawh hunah kan rawn let leh ang,” tiin a chham a ni, an ti. Tuna kan ram Mizorama kan pi leh pute an rawn luh thlak dan chu, Darlong leh Hrangkhol, Chorai hote chu lut hmasa an ni a, mahse kal tlang zelin Tripura ah an lut thla a, Hmar hovin an dawt a, Hmar hnam pa hnam ang zelin khua an rawn din a. Biate, Khawbung, Ṭhiak, Vangkal, Zote, Ngur, Darngawn, Khawzawl, Hrangchal kawn khua te an din a, a tam zawk chu hmar lamah tawlh phei zelin, a ṭhen Manipur-ah an lut a. Anmahni dawtah hian Lusei leh Ralte ho an rawn lut thla a, lal neiin khaw hmun nghet neiin an awm hlen ta a. Paite, Thado, Kuki, Gangte, Vaiphei te hi a tam zawk tak chu Sialkal tlangdung zuiin Manipur an lut a ni.

Mizo tih hming lo chhuahna ni awma Pu Lalthanzauva Pudaite IFS (Rtd.) a lehkhabu ‘Dawn tisei’ page 106 ah chuan ti hian a ziak a, “China ho chuan ‘Mid-dzu’ tiin min ko a ‘Mid’ tih chu buh (rice) tihna a ni a, ‘dzu’ chu hnam (Tribe) tihna a ni a. Buh ching hnam niin min hria a ni. International Phonetic Alphabet hmanga lam rik dan chuan ‘dzu’ tia inziak hi ‘zo’ tia kan lam rik dan deuh hi a ni,” tiin a ziak. Pu Lalthanzauva Pudaite IFS (Rtd.) hi India sawrkar palai hna thawkin China ram Hongkong-ah India Embassy-a rei tak hna han thawk tawh a ni a, China ṭawng pawh thiam tak a ni. Chuvangin ‘Mizo’ kan lo intih pawh hi China hovin min koh dan ‘Mid-dzu’ buh ching hnam aṭanga lo chhuak a ni thei mai ang em aw? a ti a ni.

‘Mizo’ tih chhungah hian hnam peng hrang hrang a awm leh a, chu'ngte chu Lusei, Hmar, Pawi, Ralte, Paite, Thadou Kuki, Gangte, Vaiphei, Simte, Zou, Mara, Hrangkhol, Sakechep, Bawm, Darlong, Kawm, Changsan etc., te hi an ni. Kan vaia hnam hming khaikhawmna chu 'Mizo' tih hi a ni.

Shillong ah te Calcutta ah te lehkha kan zir laiin kan zirpui Naga te hnenah eng hnam nge i nih, tia kan zawh changin – Ao Naga, Lotha Naga, Sema Naga, Tangkhul Naga etc, tiin min chhang ṭhin a. Ka ngaihtuah changin an hotu A.Z Phizo kha a fingin a lo ti ṭha ngawtin ka hria. Anni phei hi chu an hnam a hran deuh chuan an ṭawng pawh a dang daih mai a. An ṭawngte hi a inhnaih lo va, a hran daih a nih avangin an ṭawng inṭawm (common language) turin Nagamese an siam chawp hial a ni.

Keini pawh hnam dangin eng hnam nge kan nih, tih min zawh chuan Lusei Mizo, Hmar Mizo, Thadou Kuki Mizo, Pawi Mizo, Paite Mizo, Ralte Mizo, Mara Mizo etc. chutiang zelin Naga hovin an hnam an sawi dan kan târlan tawh angin kan ti mai tur a ni. I hmai han kawk teh ti ta che ila, chal emaw, biang emaw, hnar emaw, khabe emaw, hmui emaw i kawk ngei ang. Hmai tih chhungah khan hming hran hran a lo awm leh vek a, mahse an vaia hming inṭawm (common name) chu Hmai hi a ni. Chutiang bawkin kan vaia kan hnam hming inṭawm chu Mizo tih hi a ni.

Keini Mizo intite hi hnam peng hrang hrangin ṭawng hran hran lo nei mah ila, kan ṭawngte hi a lo inhnaih hlawm hle mai a. Chuvangin kan ṭawng inṭawm (common language) tura Lusei ṭawng kan lo hmang pawh hi a lo ṭha hle mai. Kan ṭawng a lo inhnaih dan chu tarlang hlek ila:

Johana 1:1 na thu,

Lusei : A tirin thu a awm, thu chu Pathian hnenah a awm.

Hmar : A tirin thu a um, thu chu Pathien kuomah a um.

Darlong : A tirin thu a awm, thu chu Pathian hniangah a awm.

Bawm : A tirah thu a um, thu chu Pathien sinah a um.

Paite : A chilin thu a om, tua thu Pathian tawh a om khawm.

Vaiphei : A tilin thu a um a, thu chu Pathian tawh um a hin.

Gangte : A tilin thu chu a um, thu chu Pathien kawmah a um.

Chawrei : A phut takin chong a um, chong ha Pathien kawm a om.

Kom : Anphut bia tong kaom, tong kha Pathien le kei ka om sap.

Biate : Leilung insiang ma’n thu a om a, thu khah Pathian zingah a om a.

Hrangkhol : A phut taka thu a om, thu kha Pathian kuangah a om a.

Hei hi kan Bible-a Chanchin Ṭha Johana 1:1 na thu a ni a. Kan ṭawngte a lo inhnaih nasa em em hlawm a ni. Hnam tin mahni ṭawng la hman ṭheuhna hmun Churachandpur-ah chuan hnam hrang hrang ṭhukhawmin anmahni ṭawng ṭheuh hmangin titi ho mah se, an inhre tawn (understand) thei ṭheuh a ni. Chuvangin, Mizo tih hnam chhunga hnam peng hrang hrangah awm mah ila, chhulkhat chhuak, lawm chu inlawmpui a, tawrhna pawh intawrhpui a, inhmangaih tawn thiam turin Mizo vek kan ni e.

- Upa Lalpiangliana Pudaite, Chawnpui, Aizawl.